Ngữ văn 7 Bài 7 Thế giới viễn tưởng: Kiến thức và bài tập

Mục tiêu và kiến thức cần nhớ

Em đọc truyện khoa học viễn tưởng, phân biệt điều tưởng tượng với thông tin thực; hiểu mạch lạc, liên kết và dấu chấm lửng; tập kể lại sự việc có thật liên quan đến nhân vật hoặc sự kiện lịch sử.

Truyện khoa học viễn tưởng xây dựng câu chuyện bằng trí tưởng tượng có liên hệ với tri thức, giả thuyết hoặc thành tựu khoa học, công nghệ. Không gian và thời gian có thể vượt trải nghiệm thông thường. Tác phẩm vẫn cần tình huống, nhân vật, diễn biến và quan hệ hợp lí trong thế giới của truyện. Không phải cứ có rô-bốt là mọi thông tin trong truyện đều đã trở thành sự thật.

Khi đọc, lập hồ sơ gồm đề tài, không gian, thời gian, sự kiện khác thường, nhân vật ứng phó và cơ sở liên tưởng khoa học. Phân biệt lời nhân vật suy đoán với điều người kể xác nhận.

Mạch lạc là sự thống nhất chủ đề và trình tự ý hợp lí. Liên kết là cách các câu, đoạn nối với nhau bằng phương tiện ngôn ngữ như lặp, thế, nối. Một đoạn có nhiều từ “vì vậy” vẫn thiếu mạch lạc nếu các ý không liên quan hoặc quan hệ nhân quả không đúng.

Đọc hiểu các văn bản trong bài

Cuộc chạm trán trên đại dương của Giuyn Véc-nơ

Đọc đoạn trích Hai vạn dặm dưới biển, theo dõi cách các nhân vật quan sát, suy đoán rồi phát hiện bản chất của đối tượng trên đại dương. Sự thay đổi hiểu biết tạo sức hấp dẫn và gợi niềm say mê khám phá.

Câu hỏi 1. Vì sao cần tách phỏng đoán ban đầu khỏi phát hiện sau đó? Gợi ý: Người đọc thấy quá trình nhận thức, sự bất ngờ và cách bằng chứng làm thay đổi suy nghĩ; không kể suy đoán như chân lý của tác phẩm.

Câu hỏi 2. Yếu tố khoa học và tưởng tượng hỗ trợ nhau như thế nào? Gợi ý: Tri thức về khám phá biển, phương tiện kỹ thuật tạo điểm tựa; trí tưởng tượng mở ra khả năng vượt trải nghiệm của con người trong bối cảnh sáng tác.

Đường vào trung tâm vũ trụ của Hà Thủy Nguyên

Đọc đoạn trích Thiên Mã, lập sơ đồ các chặng khám phá và cách nhân vật phản ứng với những điều lạ. Chú ý không gian đặc biệt, công cụ hoặc ý tưởng dẫn nhân vật vượt giới hạn quen thuộc.

Câu hỏi 1. Dấu hiệu nào giúp nhận ra tính viễn tưởng? Gợi ý: Chọn sự kiện, không gian hoặc phương tiện khác thường và giải thích mối liên hệ với trí tưởng tượng khoa học, không chỉ nói “vì truyện lạ”.

Câu hỏi 2. Có nên dùng một chi tiết trong truyện làm bằng chứng khoa học? Gợi ý: Không tự động. Tác phẩm văn học và tài liệu khoa học có mục đích, cách kiểm chứng khác nhau.

Dấu ấn Hồ Khanh của Nhật Văn

Đây là văn bản thông tin về con người và hành trình khám phá, khác với truyện viễn tưởng trước đó. Theo dõi các sự kiện, đóng góp của Hồ Khanh và cách người viết giới thiệu nhân vật.

Câu hỏi. Vì sao cùng chủ đề khám phá nhưng cách đọc cần khác nhau? Gợi ý: Với văn bản thông tin, cần kiểm tra sự kiện, dữ kiện và nguồn; với truyện, cần phân tích thế giới nghệ thuật. Không thêm những cuộc phiêu lưu tưởng tượng vào tiểu sử người thật.

Thực hành đọc Chiếc đũa thần của I A Ê-phơ-rê-mốp

Đọc đoạn trích Tinh vân Tiên Nữ. Tìm một hình dung về khả năng của khoa học, ghi sự kiện và cách nhân vật giải thích. Gợi ý: Đối chiếu logic trong truyện; tên gọi gợi phép thuật chưa đủ để kết luận tác phẩm là cổ tích.

Thực hành tiếng Việt

Dấu chấm lửng có thể chỉ phần liệt kê chưa hết, lời ngập ngừng hoặc bỏ dở, tạo khoảng ngừng nhằm chuẩn bị cho chi tiết bất ngờ. Xét từng câu để nêu công dụng, không mặc định dấu này luôn biểu thị buồn.

Ví dụ “Trong hộp có bút, thước, giấy màu…” cho biết danh sách chưa hết. “Tớ… chưa kịp làm” gợi sự ngập ngừng. Không lạm dụng dấu chấm lửng trong văn bản cần thông tin dứt khoát.

Bài tập. Nối hai câu “Trạm mất điện. Nhóm chuyển sang nguồn dự phòng” bằng quan hệ phù hợp. Gợi ý: “Trạm mất điện nên nhóm chuyển sang nguồn dự phòng.” Từ nối thể hiện quan hệ nguyên nhân và kết quả vốn có giữa hai sự việc.

Ngữ liệu luyện tập Khu vườn trên trạm Sao Mộc

Năm 2180, trên một trạm nghiên cứu giả tưởng gần Sao Mộc, An chăm khu vườn trong buồng kín. Mỗi cây có một cảm biến báo độ ẩm. Một sáng, màn hình hiển thị mọi chậu đều đủ nước, nhưng mép lá cà chua bắt đầu cuộn lại. An định tăng ánh sáng thì Mai ngăn: “Mình kiểm tra cảm biến trước.” Hai bạn lấy mẫu đất, đối chiếu và phát hiện bộ truyền dữ liệu vẫn gửi số của ngày hôm qua. Họ chuyển sang đo thủ công, bổ sung nước theo hướng dẫn rồi sửa hệ thống. Trên nhật ký, An viết: “Máy cho ta số liệu, nhưng ta vẫn phải biết đặt câu hỏi.”

Truyện khoa học viễn tưởng luyện tập do Gia Sư SV biên soạn; trạm và sự việc là hư cấu.

Trắc nghiệm tự kiểm tra

1. Dấu hiệu viễn tưởng rõ nhất là gì? A. Một trạm nghiên cứu ở tương lai gần Sao Mộc. B. Có bạn tên An. C. Có quyển nhật ký. D. Có cây.

2. Vấn đề chính trong ngữ liệu là gì? A. An không thích cây. B. Mai bỏ trạm. C. Số liệu cũ bị gửi lại khiến đánh giá sai. D. Nhật ký bị mất.

3. Hành động của Mai cho thấy điều gì? A. Ghét công nghệ. B. Bỏ mọi số liệu. C. Chỉ tin cảm giác. D. Biết kiểm tra bằng chứng.

4. Mạch lạc của đoạn văn liên quan đến điều nào? A. Chỉ số câu. B. Chủ đề thống nhất và trình tự ý. C. Chỉ dấu chấm. D. Màu mực.

5. Dấu chấm lửng sau “bút, thước, giấy màu…” dùng để làm gì? A. Báo câu hỏi. B. Chỉ cảm xúc buồn. C. Cho biết liệt kê chưa hết. D. Chỉ lời đối thoại.

6. Kể sự việc lịch sử cần bảo đảm gì? A. Dữ kiện có căn cứ và không bịa thành sự thật. B. Càng nhiều phép màu càng tốt. C. Đổi ngày tháng cho hấp dẫn. D. Sáng tác lời nhân vật rồi coi là tư liệu.

Tự luận và luyện viết

7. Cơ bản. Tóm tắt chuỗi phát hiện và giải quyết vấn đề của An, Mai.

8. Trung bình. Vì sao câu cuối không có nghĩa “máy móc vô ích”? Viết 5–6 câu.

9. Vận dụng. Viết bài kể lại một sự việc có thật liên quan đến một nhân vật hoặc sự kiện lịch sử mà em đã tìm hiểu. Chọn nguồn từ bảo tàng, cơ quan lưu trữ, sách đã xuất bản hoặc cơ quan chuyên môn; ghi tên nguồn trong phần chuẩn bị. Dung lượng luyện tập khoảng 400–500 chữ.

Quy trình viết: Xác định sự việc; lập bảng ai, ở đâu, khi nào, diễn ra thế nào, kết quả; đối chiếu ít nhất hai tài liệu khi có thông tin mâu thuẫn; lập dàn ý; kể có trình tự, kết hợp miêu tả dựa tư liệu; nêu ý nghĩa và cảm nghĩ. Không tự tạo lời đối thoại, cảm giác trong đầu nhân vật rồi trình bày như chứng cứ.

Mẫu cấu trúc đoạn: Nêu mốc thời gian và bối cảnh đã kiểm chứng. Kể hành động chính của nhân vật, diễn biến nối tiếp và kết quả. Dùng một chi tiết miêu tả có căn cứ để làm cảnh rõ hơn. Sau đoạn kể, phân biệt nhận xét của em với dữ kiện lịch sử. Đây là khung thao tác, không phải một sự kiện để chép nguyên.

Nói và nghe

Thảo luận “Công nghệ có thể thay thế hoàn toàn việc tự học không?” Mỗi nhóm nêu lợi ích, giới hạn, ví dụ và một điều kiện sử dụng tốt. Cuối buổi, ghi điểm thống nhất và điểm còn khác; không coi thắng tranh luận là mục tiêu quan trọng hơn hiểu vấn đề.