Bài 7. Tin yêu và ước vọng

Kiến thức cần nhớ

Thơ tự do không bị ràng buộc vào một số tiếng, số câu cố định như các thể thơ cách luật, nhưng vẫn có tổ chức nhịp, hình ảnh, âm điệu và mạch cảm xúc. Không có khuôn cố định không có nghĩa được xuống dòng tùy tiện. Khi đọc, chú ý câu dài–ngắn, chỗ ngắt, sự lặp lại và tương quan giữa hình ảnh.

Mạch cảm xúc là sự vận động tình cảm, suy nghĩ trong bài thơ. Nhân vật trữ tình có thể xưng trực tiếp hoặc bộc lộ qua cái nhìn vào cảnh vật, con người. Cần phân biệt hình ảnh mang tính hiện thực với ý nghĩa biểu tượng mà nó gợi ra, đồng thời không biến mọi chi tiết thành biểu tượng nếu thiếu căn cứ.

Hướng dẫn đọc văn bản

Đồng chí – Chính Hữu

Tìm những cơ sở hình thành tình đồng chí, biểu hiện cùng chia sẻ gian khó và hình ảnh kết tinh ở cuối bài. Chú ý cách lời thơ mộc mạc đi cùng sự cô đọng. Khi phân tích hình ảnh súng và trăng, trước hết hình dung hoàn cảnh thực, rồi xem những liên tưởng về nhiệm vụ, vẻ đẹp tâm hồn và sự gắn bó được mở ra.

Lá đỏ – Nguyễn Đình Thi

Theo dõi cuộc gặp trên đường hành quân, màu sắc và chuyển động của không gian. Hình ảnh con người trong bài không tách rời nhịp đi của đoàn quân và niềm tin phía trước. Viết một nhận xét về cách bài thơ tạo cảm giác vừa khẩn trương vừa giàu cảm xúc, hỗ trợ bằng hai dấu hiệu ngôn ngữ.

Những ngôi sao xa xôi – Lê Minh Khuê

Chú ý ngôi kể gắn với Phương Định, công việc của tổ trinh sát mặt đường và đời sống tình cảm của những cô gái trẻ. Sự dũng cảm không đồng nghĩa không biết sợ; cách nhân vật làm nhiệm vụ trong nguy hiểm mới làm phẩm chất thuyết phục. Phân tích cả sự quan tâm đồng đội, nét mơ mộng và khoảnh khắc đời thường.

Thực hành đọc: Bài thơ về tiểu đội xe không kính – Phạm Tiến Duật

Xem mối quan hệ giữa điều kiện thiếu thốn của xe và tư thế, giọng nói của người lính. Những trở ngại hiện thực không bị che đi, nhưng cách ứng xử tạo nên vẻ ung dung, gắn bó và quyết tâm. Khi nhận xét giọng thơ ngang tàng, cần dẫn dấu hiệu từ cách diễn đạt, nhịp điệu, không chỉ dựa vào nhan đề.

Tiếng Việt: nghĩa của từ và các biện pháp tu từ

Muốn giải thích nghĩa một từ, đọc cả câu và mạch ý. Một từ quen thuộc có thể chuyển nghĩa trong thơ. So sánh dựa trên nét tương đồng; ẩn dụ cũng dựa trên tương đồng; hoán dụ dựa trên quan hệ gần gũi như bộ phận–toàn thể; nhân hóa gán cách gọi, hoạt động hoặc tính chất của người cho sự vật. Các biện pháp có thể phối hợp, cần chọn cách giải thích phù hợp nhất.

Ví dụ mới: “Cả lớp vỗ tay” có thể chỉ các học sinh trong lớp, là cách dùng dựa trên quan hệ nơi chốn–người ở đó. “Hàng cây nghiêng đầu lắng nghe” nhân hóa cây qua hành động của người. “Nụ cười bạn như nắng” so sánh dựa vào khả năng gợi niềm vui, sự ấm áp. Phân tích tác dụng cần nói rõ điều được gợi, không chỉ ghi tên biện pháp.

Viết: thơ tự do và đoạn cảm nghĩ

Khi tập làm thơ, bắt đầu từ một quan sát thật: ánh đèn bàn, một lời hỏi thăm, tiếng chân trong sân. Chọn hình ảnh trung tâm, thử vài cách ngắt dòng, đọc thành tiếng và bỏ từ thừa. Tránh dùng nhiều hình ảnh đẹp nhưng không liên quan. Không cần ép vần bằng từ sai nghĩa.

Thơ minh họa tự biên soạn:

Bạn để lại một khoảng trống
trên chiếc ghế dài
tôi đến muộn
vẫn có chỗ ngồi
và có chỗ
trong câu chuyện của cả nhóm.

Đoạn cảm nghĩ về thơ cần giới thiệu bài, nêu cảm xúc chủ đạo, chọn hình ảnh hoặc cách diễn đạt gây ấn tượng, giải thích vì sao, rồi khái quát điều đọng lại. Với đoạn thơ minh họa, có thể phân tích sự chuyển từ chỗ ngồi cụ thể sang cảm giác được đón nhận; không chỉ kể rằng “bạn chừa ghế”.

Nói và nghe

Thảo luận về cách đồng hành với bạn trong công việc nhóm, gợi từ tình đồng đội trong tác phẩm. Phân biệt giúp đỡ với làm thay toàn bộ. Nêu tình huống, lắng nghe khó khăn, đề xuất hỗ trợ và trách nhiệm của mỗi người. Kết thúc bằng một nguyên tắc nhóm có thể thực hiện.

Trắc nghiệm tự kiểm tra

1. Thơ tự do có đặc điểm nào? A. Không cần mạch cảm xúc. B. Không bao giờ có vần. C. Chỉ được dùng câu dài. D. Không theo khuôn số tiếng, số câu cố định.

2. “Hàng cây nghiêng đầu lắng nghe” nổi bật biện pháp nào? A. Nhân hóa. B. Liệt kê. C. Câu hỏi tu từ. D. Nói giảm.

3. Hoán dụ thường dựa trên quan hệ gì? A. Đối lập tuyệt đối. B. Gần gũi giữa các đối tượng. C. Ngẫu nhiên. D. Chỉ giống âm.

4. Nhận xét nào hợp lí về nhân vật dũng cảm? A. Không bao giờ có cảm xúc. B. Luôn không biết sợ. C. Có thể biết sợ nhưng vẫn có trách nhiệm hành động. D. Không cần suy nghĩ.

5. Đoạn cảm nghĩ về thơ cần có gì? A. Chỉ tiểu sử tác giả. B. Chỉ chép cả bài thơ. C. Chỉ kể việc học bài. D. Cảm xúc gắn hình ảnh và ngôn ngữ cụ thể.

6. Khi sáng tác thơ tự do, việc nào hữu ích? A. Đọc thành tiếng để chỉnh nhịp và bỏ từ thừa. B. Xuống dòng ngẫu nhiên. C. Ghép từ lạ không cần nghĩa. D. Ép mọi câu cùng một vần.

Tự luận và vận dụng

Bài tập 1: Viết 6–8 câu về mối quan hệ giữa hiện thực gian khó và tình đồng đội trong một tác phẩm của bài học.

Bài tập 2: Viết 6–10 dòng thơ tự do về một việc tử tế nhỏ. Đánh dấu hình ảnh trung tâm và giải thích một chỗ ngắt dòng.

Bài tập 3: Viết đoạn khoảng 200 chữ ghi cảm nghĩ về một bài thơ tự do; nêu ít nhất hai chi tiết nghệ thuật có tác dụng với cảm xúc.