Bài 9. Hôm nay và ngày mai

Kiến thức cần nhớ

Văn bản thông tin cung cấp, giải thích hoặc giới thiệu đối tượng, sự việc, hiện tượng. Thông tin có thể được tổ chức theo thời gian, quan hệ nguyên nhân–kết quả, mức độ quan trọng hoặc các mặt của đối tượng. Nhan đề, đề mục, hình ảnh, số liệu và chú thích giúp định hướng đọc nhưng không thay thế việc xem xét nội dung.

Phân biệt dữ kiện với đánh giá. Một con số cần biết đo điều gì, ở đâu, vào lúc nào và từ nguồn nào. Một văn bản giới thiệu phim có thể kết hợp thông tin về phim với cảm xúc, nhận xét; không coi mọi lời bình là kết luận khoa học. Khi tìm thông tin hiện nay về môi trường, cần kiểm tra thời điểm cập nhật.

Hướng dẫn đọc văn bản

Miền châu thổ sông Cửu Long cần chuyển đổi từ sống chung sang chào đón lũ

Theo dõi sự thay đổi cách nhìn về lũ, các lí lẽ và thông tin hỗ trợ. Phân biệt lợi ích của lũ trong hệ sinh thái, sản xuất với những thiệt hại có thể xảy ra. Không suy ra rằng mọi trận lũ đều có lợi hoặc con người không cần phòng tránh. Nhan đề nêu một định hướng thích ứng cần được hiểu cùng điều kiện cụ thể.

Choáng ngợp và đau đớn những cảnh báo từ loạt phim Hành tinh của chúng ta

Xác định phần giới thiệu loạt phim và phần đánh giá của người viết. Tìm cách những hình ảnh đẹp được đặt cạnh nguy cơ, mất mát để tác động cảm xúc. Khi tiếp nhận lời cảnh báo, cần nối cảm xúc với thông tin cụ thể, không dừng ở sợ hãi hoặc xem hình ảnh ấn tượng là đủ chứng minh mọi kết luận.

Diễn từ ứng khẩu của thủ lĩnh da đỏ Xi-át-tơn

Đọc cách lời nói gắn đất, nước, sinh vật với đời sống cộng đồng. Chú ý lặp cấu trúc, hình ảnh và lời hướng tới người nghe. Khi phân tích, bám văn bản trong SGK và ý nghĩa của nó; không tự coi bản diễn từ được lưu truyền là bản ghi âm nguyên văn của một sự kiện lịch sử.

Thực hành đọc: “Dấu chân sinh thái” của mỗi người và thông điệp từ Trái Đất

Tìm cách văn bản giải thích khái niệm và liên hệ lựa chọn sinh hoạt với việc sử dụng tài nguyên. Phân biệt tác động của cá nhân với điều kiện hạ tầng, chính sách và sản xuất. Không dùng một phép tính tự nghĩ để gán số “dấu chân” chính xác cho bạn bè; nếu muốn tính, phải hiểu phương pháp và dữ liệu.

Tiếng Việt: kiểu câu và khẳng định, phủ định

Xét mục đích nói, có câu trần thuật, nghi vấn, cầu khiến, cảm thán. Hình thức câu không luôn trùng mục đích giao tiếp thực tế: câu hỏi có thể dùng để đề nghị. Câu phủ định có dấu hiệu như “không”, “chưa”, “chẳng” trong những cấu trúc phù hợp; cần phân biệt thông báo điều chưa xảy ra với bác bỏ một ý kiến.

Ví dụ mới: “Nhóm chưa đo lại” thông báo việc chưa thực hiện; “Không phải mọi ngày mưa đều gây ngập” bác bỏ một khẳng định tuyệt đối. Câu sau không có nghĩa không ngày mưa nào gây ngập. “Không phải không cần tiết kiệm nước” có thể khẳng định vẫn cần tiết kiệm; nên viết trực tiếp nếu không cần sắc thái tranh luận.

Viết: giải thích hiện tượng và kiến nghị

Với thuyết minh giải thích hiện tượng tự nhiên, giới thiệu hiện tượng, mô tả dấu hiệu, giải thích cơ chế theo trình tự hoặc nguyên nhân–kết quả, nêu điều kiện và ý nghĩa. Dùng thuật ngữ vừa đủ, giải thích từ khó, kiểm tra nguồn. Ví dụ với giọt nước ngoài cốc lạnh: hơi nước trong không khí gặp bề mặt đủ lạnh có thể ngưng tụ; không giải thích đơn giản là nước xuyên qua thành cốc.

Văn bản kiến nghị cần người nhận, người kiến nghị, vấn đề, căn cứ, đề xuất cụ thể, điều kiện thực hiện và thông tin xác nhận phù hợp. Không cần dùng lời lẽ quá gay gắt. Nếu kiến nghị bổ sung thùng rác, hãy nêu vị trí, lí do, người quản lí và cách giữ vệ sinh, không chỉ viết “hãy bảo vệ môi trường”.

Đoạn minh họa: “Nhóm chúng em đề nghị bố trí thêm một điểm thu gom giấy đã dùng tại thư viện lớp. Hộp sẽ đặt cạnh kệ trả sách, có nhãn rõ và được kiểm tra vào cuối tuần. Trước khi thực hiện, nhóm xin trao đổi với giáo viên về chỗ đặt phù hợp và việc chuyển giấy đến nơi tiếp nhận.”

Nói và nghe

Thảo luận về nề nếp sinh hoạt: lựa chọn một thay đổi nhỏ, dự kiến trở ngại, phân công và cách theo dõi. Người nghe cần hỏi dữ liệu được lấy từ đâu, thay đổi có phù hợp mọi thành viên không. Không dùng nhật kí riêng tư của bạn làm ví dụ khi chưa được đồng ý.

Trắc nghiệm tự kiểm tra

1. Muốn đánh giá một số liệu, cần biết gì? A. Chỉ màu chữ. B. Nguồn, thời gian và đối tượng đo. C. Số có lớn không. D. Có nhiều người chia sẻ không.

2. “Bạn hãy đóng vòi nước sau khi dùng” chủ yếu là câu gì? A. Nghi vấn. B. Cảm thán. C. Cầu khiến. D. Định nghĩa.

3. “Không phải mọi ngày mưa đều gây ngập” có nghĩa nào? A. Không thể khẳng định tất cả ngày mưa đều gây ngập. B. Không ngày mưa nào gây ngập. C. Tất cả ngày mưa đều ngập. D. Không bao giờ có mưa.

4. Văn bản kiến nghị cần tránh điều nào? A. Nêu người nhận. B. Nêu căn cứ. C. Đề xuất cách thực hiện. D. Chỉ nêu khẩu hiệu mà không có yêu cầu cụ thể.

5. Trình bày nguyên nhân–kết quả phù hợp nhất với việc nào? A. Chép tên nhóm. B. Giải thích quá trình hình thành hiện tượng. C. Xếp tên theo chữ cái. D. Ghi giá bìa.

6. Đọc văn bản giới thiệu phim nên phân biệt gì? A. Chỉ chữ hoa và thường. B. Chỉ số câu. C. Thông tin về phim và đánh giá của người viết. D. Mọi đánh giá đều là số liệu.

Tự luận và vận dụng

Bài tập 1: Chọn hai phát biểu trong một văn bản thông tin đã đọc, phân loại dữ kiện hoặc đánh giá và giải thích.

Bài tập 2: Viết bốn câu về sử dụng nước, lần lượt có mục đích trần thuật, hỏi thông tin, đề nghị và bộc lộ cảm xúc. Nêu một câu phủ định dễ bị hiểu sai rồi sửa rõ hơn.

Bài tập 3: Viết một văn bản khoảng 400–500 chữ giải thích hiện tượng tự nhiên đã kiểm tra thông tin; sau đó lập một kiến nghị ngắn về cải thiện không gian học tập, không đưa số liệu chưa có căn cứ.