Bài 3. Hồn nước nằm trong tiếng mẹ cha

Mục tiêu và kiến thức cốt lõi

Truyện thơ Nôm kể chuyện bằng thơ, thường dùng tiếng Việt được ghi bằng chữ Nôm. Khi đọc bản phiên âm chữ quốc ngữ hiện nay, vẫn cần nhận ra sự kết hợp giữa tự sự và trữ tình. Phân biệt lời người kể với lời nhân vật; lời đối thoại hướng tới người khác, lời độc thoại bộc lộ suy nghĩ của nhân vật với chính mình.

Nhân vật hiện lên qua diện mạo, hành động, lời nói, cảm xúc và cách người khác nhìn nhận. Ngôn ngữ ước lệ sử dụng hình ảnh quen thuộc để gợi vẻ đẹp hoặc phẩm chất; cần giải thích giá trị biểu đạt thay vì chỉ gọi tên. Không ép mọi tác phẩm trong bài vào thể loại truyện thơ: Tự tình (bài 2) là thơ trữ tình.

Hướng dẫn đọc bốn văn bản

Kim – Kiều gặp gỡ

Đoạn trích Truyện Kiều của Nguyễn Du tổ chức cuộc gặp và những rung động ban đầu bằng sự phối hợp giữa cảnh, người và lời kể. Chú ý cách giới thiệu Kim Trọng, phản ứng của Thúy Kiều và bầu không khí của cuộc gặp. Dùng chi tiết để lí giải vẻ đẹp và tình cảm, tránh chỉ liệt kê lời khen nhân vật. Cảnh vật có thể tham gia biểu hiện cảm xúc; cần chỉ rõ dấu hiệu trong đoạn đã đọc.

Lục Vân Tiên đánh cướp, cứu Kiều Nguyệt Nga

Đoạn trích của Nguyễn Đình Chiểu khắc họa người anh hùng qua hành động cứu người và thái độ sau chiến thắng. Đặt lời đáp về việc trả ơn cạnh hành động đánh cướp để thấy sự thống nhất giữa làm và nghĩ. Kiều Nguyệt Nga bộc lộ lòng biết ơn qua lời nói, ứng xử. Đánh giá nhân vật trong bối cảnh văn hóa tác phẩm, đồng thời rút ra giá trị còn có ý nghĩa như giúp người và trọng nghĩa.

Tự tình (bài 2)

Bài thơ của Hồ Xuân Hương cho phép quan sát sự vận động từ cô đơn, bẽ bàng tới sức phản kháng rồi cảm giác ngán ngẩm. Phân tích thời gian, âm thanh, hình ảnh thiên nhiên và động từ mạnh; không tách cặp câu tả cảnh khỏi tâm trạng chủ thể. Thể thơ Đường luật được vận dụng để diễn đạt tiếng nói cá nhân giàu sức sống. Một nhận xét về khát vọng hạnh phúc cần có chi tiết nâng đỡ.

Thực hành đọc: Kiều ở lầu Ngưng Bích

Theo dõi ba hướng: hoàn cảnh cô đơn, nỗi nhớ người thân, cảnh vật mang dự cảm bất an. Nghệ thuật tả cảnh ngụ tình không phải cảnh nào cũng buồn sẵn: chính vị trí và tâm trạng người nhìn làm cảnh mang ý nghĩa. Chọn một hình ảnh, nêu nét cảnh thực rồi giải thích cảm giác được gợi ra. Không kể dài toàn bộ cuộc đời Kiều thay cho phân tích đoạn trích.

Tiếng Việt: chữ Nôm và chữ quốc ngữ

Chữ Nôm dùng các yếu tố và cách cấu tạo dựa trên chữ Hán để ghi tiếng Việt. Chữ quốc ngữ ghi tiếng Việt bằng hệ chữ cái Latinh được bổ sung dấu. Đây là hai hệ chữ viết, không phải hai ngôn ngữ tách biệt. Truyện Kiều được sáng tác bằng chữ Nôm; bản học phổ biến hiện nay là bản phiên âm chữ quốc ngữ.

Giá trị của chữ Nôm gắn với khả năng biểu đạt tiếng nói và tâm hồn dân tộc. Chữ quốc ngữ tạo nhiều thuận lợi cho học tập, xuất bản và giao tiếp. Khi viết, vẫn phải kiểm tra dấu thanh và phụ âm dễ nhầm. Tự lập sổ lỗi với ba cột: từ đã viết sai, dạng đúng đã tra cứu, câu mới sử dụng từ ấy.

Viết, nói và nghe

Luyện nghị luận về vấn đề cần giải quyết trong đời sống học sinh: trì hoãn học tập, thiếu ngủ vì dùng điện thoại, ngại đọc sách. Chọn phạm vi nhỏ và phân tích nguyên nhân có thể tác động. Dàn ý gồm biểu hiện, ảnh hưởng, nguyên nhân, ý kiến khác, giải pháp và việc bản thân làm trước. Với trì hoãn, có thể thử chia nhiệm vụ thành phiên ngắn, đặt thời hạn và theo dõi kết quả trong một tuần.

Khi nói về một vấn đề thời sự của học sinh, xác định rõ thông tin đã biết và ý kiến cá nhân. Không dùng chuyện riêng của bạn làm ví dụ khi chưa được đồng ý. Người nghe đánh giá quan hệ giữa nguyên nhân và giải pháp, không chỉ đánh giá giọng nói.

Trắc nghiệm tự kiểm tra

1. Điểm kết hợp nổi bật của truyện thơ là gì? A. Chỉ có lập luận B. Chỉ có số liệu C. Tự sự và trữ tình D. Chỉ có chỉ dẫn sân khấu

2. Cặp khái niệm nào cần phân biệt? A. Chữ Nôm và chữ quốc ngữ là hai hệ chữ viết B. Chữ Nôm và tiếng Việt là hai quốc gia C. Chữ quốc ngữ là một thể thơ D. Chữ Nôm là tên một tác giả

3. Đâu là cơ sở tốt để nhận xét Lục Vân Tiên trọng nghĩa? A. Chỉ màu trang phục B. Hành động cứu người và lời đáp về trả ơn C. Độ dài đoạn trích D. Tên nhân vật

4. Tả cảnh ngụ tình được hiểu phù hợp nhất như thế nào? A. Liệt kê cảnh đẹp B. Chép bản đồ C. Tả cảnh không liên quan cảm xúc D. Qua cảnh vật gửi gắm tâm trạng

5. Cách phân tích Tự tình (bài 2) phù hợp là gì? A. Xem đây là truyện trinh thám B. Chỉ giải nghĩa nhan đề C. Theo dõi vận động cảm xúc cùng ngôn ngữ thơ D. Bỏ qua hình ảnh thiên nhiên

6. Giải pháp chống trì hoãn có thể kiểm tra là gì? A. Chia việc, đặt thời hạn và ghi kết quả hằng ngày B. Tự nhủ sẽ cố hơn mãi mãi C. Chờ cảm hứng rồi học D. Chê trách người học yếu

Tự luận và vận dụng

Nhiệm vụ 1. Phân tích một lời nói của Lục Vân Tiên hoặc Kiều Nguyệt Nga, đặt nó trong tình huống và liên hệ với hành động nhân vật.

Nhiệm vụ 2. Viết khoảng 150 chữ về một hình ảnh tả cảnh ngụ tình trong Kiều ở lầu Ngưng Bích.

Nhiệm vụ 3. Đề xuất kế hoạch một tuần giảm trì hoãn học tập, nêu việc làm, thời gian và cách tự theo dõi; trình bày trong hai phút.