Bài 8. Tiếng nói của lương tri

Mục tiêu và kiến thức cốt lõi

Đọc nghị luận xã hội bằng câu hỏi: tác giả muốn người đọc tin hoặc làm điều gì, dựa trên lí lẽ và bằng chứng nào? Phân biệt sự kiện có thể kiểm tra với lời đánh giá, dự báo và lời kêu gọi. Một số liệu có sức thuyết phục khi rõ nguồn, thời điểm, phạm vi và cách liên hệ với luận điểm.

Đánh giá lập luận cả ở tính hợp lí và sức tác động của ngôn ngữ. Cảm xúc có thể làm lời kêu gọi mạnh hơn nhưng không thay chứng cứ. Khi vận dụng các văn bản ra đời trong quá khứ, giữ đúng bối cảnh; không dùng số liệu của tác phẩm như thống kê hiện tại nếu chưa cập nhật.

Hướng dẫn đọc bốn văn bản

Đấu tranh cho một thế giới hòa bình

Văn bản của García Márquez cảnh báo nguy cơ chiến tranh hạt nhân và kêu gọi bảo vệ sự sống. Theo dõi cách so sánh chi phí, khả năng hủy diệt với những nhu cầu con người để thấy lí lẽ và cảm xúc phối hợp. Phân tích một phép so sánh: hai đối tượng được đặt cạnh nhau làm nổi bật sự phi lí nào? Các dữ kiện thuộc bối cảnh bài viết; khi phát biểu về hiện tại cần tìm nguồn mới.

Biến đổi khí hậu – mối đe dọa sự tồn vong của hành tinh chúng ta

Đọc lời cảnh báo và kêu gọi của António Guterres theo ba bước: nhận diện vấn đề, tìm bằng chứng và xác định hành động được đề nghị. Phân biệt trách nhiệm ở cấp cá nhân với trách nhiệm của cộng đồng và người ra quyết định. Khi viết phản hồi, không quy mọi biến động thời tiết đơn lẻ thành bằng chứng duy nhất về khí hậu; cần dữ liệu và phạm vi thời gian phù hợp.

Bài ca chúc Tết thanh niên

Bài thơ của Phan Bội Châu hướng tới thanh niên bằng lời thức tỉnh và khích lệ. Tìm đối tượng được gọi, điều cần thay đổi và hình ảnh thể hiện niềm mong đợi. Đọc giọng điệu, nhịp và cách xưng hô để hiểu sức thôi thúc. Liên hệ trách nhiệm của người trẻ hôm nay bằng một việc cụ thể, đồng thời giữ rõ bối cảnh lịch sử của lời thơ.

Thực hành đọc: Chuẩn bị hành trang

Văn bản của Vũ Khoan đặt vấn đề chuẩn bị năng lực và phẩm chất để bước vào giai đoạn mới. Theo dõi cách nhìn cả điểm mạnh lẫn hạn chế và quan hệ giữa nhận xét với lời đề nghị. Dùng câu hỏi “mình cần thay đổi điều gì?” để biến việc đọc thành tự đánh giá. Không lấy nhận định khái quát làm nhãn cố định cho từng cá nhân; mỗi người có hoàn cảnh và khả năng phát triển riêng.

Tiếng Việt: tên viết tắt, câu đơn và câu ghép

Khi gặp tên viết tắt của tổ chức quốc tế, tra tên đầy đủ và phạm vi hoạt động từ nguồn của chính tổ chức. Lần đầu dùng trong bài, nên ghi tên đầy đủ kèm dạng viết tắt. Ví dụ UNESCO là Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc. Không tự suy diễn tên tổ chức từ từng chữ cái.

Câu đơn có thể giúp phát biểu gọn, tạo điểm nhấn; câu ghép làm rõ quan hệ giữa nhiều sự việc. Ví dụ tự biên soạn: “Sân trường sạch hơn. Nhóm trực nhật đã làm việc từ sớm.” Nếu muốn nhấn nguyên nhân, viết: “Sân trường sạch hơn vì nhóm trực nhật đã làm việc từ sớm.” Việc gộp hoặc tách câu phải phục vụ ý nghĩa, không phải câu càng dài càng hay.

Viết, nói và nghe

Viết nghị luận về vấn đề xã hội cần giải quyết: lan truyền thông tin chưa kiểm chứng, lãng phí thực phẩm, thiếu không gian đọc. Mỗi giải pháp phải nối với một nguyên nhân, có chủ thể thực hiện và dự kiến trở ngại. Cân nhắc ý kiến khác bằng thái độ công bằng; chỉ ra điểm hợp lí trước khi giải thích điều cần bổ sung.

Trình bày ý kiến về một sự việc thời sự trong cộng đồng. Kiểm tra thời gian, nguồn và bối cảnh trước khi nói; tách câu “nguồn cho biết” khỏi “em cho rằng”. Người nghe phát hiện bằng chứng không liên quan, kết luận quá rộng hoặc quan hệ nhân quả chưa được chứng minh.

Trắc nghiệm tự kiểm tra

1. Dùng số liệu từ văn bản ra đời trước đây cần làm gì? A. Giữ rõ thời điểm và kiểm tra nếu áp dụng cho hiện tại B. Xem luôn là số liệu hôm nay C. Tự tăng số cho thuyết phục D. Bỏ mọi nguồn

2. Điều gì tạo sức thuyết phục bền vững cho lời kêu gọi? A. Chỉ giọng nói lớn B. Chỉ nhiều tính từ C. Lí lẽ hợp lí cùng bằng chứng liên quan D. Chỉ số lượt chia sẻ

3. Khi dùng một tên viết tắt ít quen thuộc lần đầu, nên làm gì? A. Để người đọc tự đoán B. Ghi tên đầy đủ và dạng viết tắt C. Đổi chữ tùy thích D. Chỉ dịch theo âm

4. Câu ghép có “vì” trong ví dụ sân trường nhấn quan hệ nào? A. Lựa chọn B. Tăng tiến C. So sánh ngang bằng D. Nguyên nhân – kết quả

5. Giải pháp tốt cần nối với yếu tố nào? A. Nguyên nhân cụ thể của vấn đề B. Một câu chuyện không liên quan C. Mong muốn được khen D. Độ dài tiêu đề

6. Cách phản biện phù hợp là gì? A. Chê người nói B. Bỏ qua ý đối phương C. Kiểm tra lí lẽ, bằng chứng và phạm vi kết luận D. Khẳng định mình đúng vì nói sau

Tự luận và vận dụng

Nhiệm vụ 1. Chọn một bằng chứng trong Đấu tranh cho một thế giới hòa bình, phân tích quan hệ giữa nó với luận điểm và nêu thời điểm của dữ kiện theo văn bản.

Nhiệm vụ 2. Viết một câu ghép về bảo vệ môi trường, tách thành hai câu đơn rồi nhận xét sự thay đổi về liên kết và nhịp diễn đạt.

Nhiệm vụ 3. Lập dàn ý nghị luận về hạn chế chia sẻ tin chưa kiểm chứng trong nhóm lớp; nêu hai giải pháp và cách đánh giá hiệu quả.