GIA SƯ SV · TOÁN 9 · NĂM HỌC 2026–2027Đề cương Hình chương 5 Toán 9 Nam Sài Gòn hệ thống kiến thức Đường tròn và 55 bài tập: cung và dây, độ dài cung – diện tích, tiếp tuyến và vị trí tương đối của hai đường tròn.
Hai tệp PDF được mở công khai. Sau khi mở, chọn biểu tượng Tải xuống để lưu về thiết bị. Bản học sinh có lý thuyết, hình vẽ và chỗ làm bài; đáp án được tách riêng.

Giữ số bài trong tài liệu: Bài 1–41 và Bài 43–56. Lời giải sử dụng kiến thức đã học, không viện dẫn định lý góc nội tiếp.
Đọc lý thuyết: kiến thức trọng tâm chương 5
1. Đường tròn
Đường tròn (O; R) gồm các điểm M thỏa OM = R, với R > 0. Điểm trong, trên, ngoài đường tròn lần lượt thỏa OM < R, OM = R, OM > R.
Đường kính bằng 2R và là dây dài nhất. Muốn chứng minh nhiều điểm thuộc một đường tròn, cần chỉ ra một tâm cách đều các điểm ấy.
Trong tam giác vuông, trung tuyến ứng với cạnh huyền bằng nửa cạnh huyền. Tâm đường tròn ngoại tiếp tam giác vuông là trung điểm cạnh huyền.
2. Dây và đường kính
Đường kính vuông góc với một dây thì đi qua trung điểm dây. Ngược lại, đường kính đi qua trung điểm một dây không đi qua tâm thì vuông góc dây.
Nếu dây dài a, khoảng cách từ tâm đến dây là d thì d² + (a/2)² = R². Các dây bằng nhau cách tâm bằng nhau; dây lớn hơn gần tâm hơn.
Trong cùng một đường tròn, hai dây bằng nhau căng hai cung nhỏ bằng nhau.
3. Góc ở tâm và số đo cung
Số đo cung nhỏ bằng số đo góc ở tâm chắn cung đó. Hai cung chung đầu mút có tổng số đo 360°. Hai đầu đường kính xác định hai nửa đường tròn, mỗi cung 180°.
Nếu OA = OB và ∠OAB = α thì ∠AOB = 180° − 2α. Đây là cách tính góc ở tâm từ tính chất tam giác cân.
4. Độ dài cung và diện tích
Chu vi C = 2πR; diện tích hình tròn S = πR².
Cung n° có độ dài ℓ = nπR/180. Hình quạt tương ứng có diện tích S = nπR²/360 = ℓR/2.
Hình vành khuyên: S = π(R² − r²). Hình viên phân nhỏ: lấy diện tích quạt tròn trừ diện tích tam giác tạo bởi hai bán kính và dây.
5. Tiếp tuyến
Với d là khoảng cách từ tâm đến đường thẳng: d > R thì không giao nhau; d = R thì tiếp xúc; d < R thì cắt nhau tại hai điểm.
Để chứng minh tiếp tuyến tại A, nêu đủ A ∈ (O) và đường thẳng vuông góc OA tại A.
Hai tiếp tuyến MA, MB từ cùng điểm M có MA = MB. OM là đường trung trực AB và phân giác góc AMB; MA² = OM² − R².
6. Hai đường tròn
Đặt d = OO′, hai bán kính R, r > 0. Với hai đường tròn phân biệt:
d > R + r: ngoài nhau.
d = R + r: tiếp xúc ngoài.
|R − r| < d < R + r: cắt nhau.
d = |R − r| > 0: tiếp xúc trong.
d < |R − r|: một đường tròn nằm trong đường tròn kia, không tiếp xúc.
Hai đường tròn cắt nhau tại A, B thì OO′ là đường trung trực AB. Trường hợp d = 0, R = r là hai đường tròn trùng nhau.
Bổ đề đường kính: chứng minh bằng tam giác cân
Cho AB là đường kính, C thuộc đường tròn và khác A, B. Vì OA = OC và OB = OC, đặt ∠OAC = ∠ACO = α, ∠OBC = ∠OCB = β.
O nằm giữa A, B nên ∠ACB = α + β. Tổng ba góc tam giác ABC cho 2(α + β) = 180°, suy ra ∠ACB = 90°. Vì thế AC ⊥ BC. Các bài dưới có thể dùng bổ đề này mà không cần định lý góc nội tiếp.
Ôn lý thuyết tương tác
Chọn một phương án để xem phản hồi. Các câu này giúp kiểm tra kiến thức trước khi làm bài chứng minh.
Bài 13. Đường tròn — Bài tập 1–5
Bài 1
Tam giác ABC vuông tại A, AB = 5 cm, AC = 12 cm. a) Chứng minh A, B, C cùng thuộc một đường tròn. b) Tính bán kính đường tròn đó.
Hướng dẫn giải
Lấy O là trung điểm BC. Tính chất trung tuyến cạnh huyền cho OA = OB = OC = BC/2, nên ba điểm cùng thuộc đường tròn tâm O.
Áp dụng Pythagore: BC = √(5² + 12²) = 13 cm. Vậy bán kính R = BC/2 = 6,5 cm.
Bài 2
Hình chữ nhật ABCD có AB = 9 cm, BC = 12 cm. a) Chứng minh bốn đỉnh cùng thuộc một đường tròn. b) Tính bán kính.
Hướng dẫn giải
Gọi O là giao điểm hai đường chéo. Hai đường chéo bằng nhau và cắt nhau tại trung điểm nên OA = OB = OC = OD. Vì thế bốn đỉnh cùng thuộc đường tròn tâm O.
AC = √(9² + 12²) = 15 cm. Bán kính R = AC/2 = 7,5 cm.
Bài 3
Tam giác đều ABC cạnh a có các đường cao BM, CN. O là trung điểm BC. Chứng minh B, C, M, N cùng thuộc đường tròn (O).
Hướng dẫn giải
Tam giác BMC vuông tại M, tam giác BNC vuông tại N. O là trung điểm cạnh huyền BC của cả hai tam giác nên OM = ON = OB = OC = a/2. Do đó bốn điểm cùng nằm trên đường tròn tâm O, bán kính a/2.
Bài 4
Tam giác ABC vuông tại A, đường cao AH. M thuộc BC; kẻ MD ⊥ AB, ME ⊥ AC tại D, E. Chứng minh A, D, M, H, E cùng thuộc một đường tròn. Xét cấu hình các điểm phân biệt.
Hướng dẫn giải
Gọi O là trung điểm AM. Các tam giác ADM, AEM, AHM đều vuông và có cùng cạnh huyền AM.
Theo tính chất trung tuyến cạnh huyền: OD = OE = OH = OA = OM = AM/2. Đường tròn cần tìm có tâm O, đường kính AM. Khi một số điểm trùng nhau, kết luận vẫn đúng đối với các điểm phân biệt còn lại.
Bài 5
Cho đường tròn (O), đường kính AB và dây AC bằng bán kính. Tính các góc tam giác ABC.
Hướng dẫn giải
OA = OC = AC nên tam giác AOC đều. Vì AO và AB cùng tia, ∠CAB = ∠CAO = 60°.
Theo bổ đề đường kính đã chứng minh bằng các tam giác cân, ∠ACB = 90°. Góc còn lại ∠ABC = 180° − 90° − 60° = 30°.
Bài 14. Cung và dây — Bài tập 6–20
Bài 6
Trong đường tròn (I), các dây AB, CD đi qua tâm, còn EF không đi qua tâm. So sánh AB, CD, EF.
Hướng dẫn giải
AB = CD = 2R là các đường kính. EF không đi qua tâm nên ngắn hơn đường kính. Vậy AB = CD > EF.
Bài 7
Ba đoạn chỉ AB, CD, EF dài lần lượt 32 cm, 28 cm, 40 cm là các dây của khung thêu tròn bán kính 20 cm. Dây nào đi qua tâm? Giải thích.
Hướng dẫn giải
Đường kính dài 2·20 = 40 cm. Chỉ EF có độ dài bằng đường kính nên đi qua tâm. AB, CD ngắn hơn đường kính nên không đi qua tâm.
Bài 8
a) Chứng minh đường kính vuông góc một dây thì đi qua trung điểm dây ấy. b) Chứng minh đường kính đi qua trung điểm một dây không đi qua tâm thì vuông góc dây đó.
Hướng dẫn giải
Gọi O là tâm, H là giao điểm đường kính với dây CD.
a) Tam giác OCD cân tại O; đường cao OH đồng thời là trung tuyến nên HC = HD. Nếu CD là đường kính thì H = O và kết luận vẫn đúng.
b) OC = OD, HC = HD, OH chung nên hai tam giác OHC, OHD bằng nhau. Hai góc kề bù tại H bằng nhau nên đều bằng 90°. Điều kiện dây không đi qua tâm bảo đảm O khác H.
Bài 9
Đường tròn (O; 3 cm) có các dây AB = 5 cm, AC = 2 cm. Tính khoảng cách từ O đến mỗi dây.
Hướng dẫn giải
Kẻ OH ⊥ AB, OK ⊥ AC. Khi đó AH = AB/2 = 2,5 cm, AK = AC/2 = 1 cm.
Pythagore: OH² = OA² − AH² = 9 − 6,25 = 11/4, nên OH = √11/2 cm. Tương tự OK = √(9 − 1) = 2√2 cm.
Bài 10
Sau 36 phút, đầu kim phút và đầu kim giờ của đồng hồ lần lượt vạch nên các cung có số đo bao nhiêu độ?
Hướng dẫn giải
Kim phút quay một vòng 360° trong 60 phút, nên sau 36 phút quay (36/60)·360° = 216°.
Kim giờ quay một vòng trong 12 giờ = 720 phút, nên sau 36 phút quay (36/720)·360° = 18°.
Bài 11
Tính góc ở tâm nhỏ tạo bởi kim giờ và kim phút vào: a) 2 giờ; b) 8 giờ; c) 21 giờ.
Hướng dẫn giải
Mỗi khoảng giữa hai số liên tiếp ứng với 360°/12 = 30°. Các góc nhỏ lần lượt là: a) 2·30° = 60°; b) 4·30° = 120°; c) 3·30° = 90°.
Bài 12
Tia OC nằm trong góc nhỏ AOB, với ∠AOC = 30°, ∠BOC = 80°. Tính số đo cung nhỏ AB.
Hướng dẫn giải
∠AOB = ∠AOC + ∠COB = 30° + 80° = 110°. Số đo cung nhỏ AB bằng góc ở tâm chắn cung đó, nên bằng 110°.
Bài 13
Đường tròn (O) có đường kính BC; A thuộc đường tròn và ∠AOC = 75°. a) Tính số đo cung BC. b) So sánh hai cung nhỏ AC và AB.
Hướng dẫn giải
Vì BC là đường kính, hai cung BC đều là nửa đường tròn có số đo 180°; không có cung lớn hơn cung còn lại.
∠AOB = 180° − ∠AOC = 105°. Vậy cung nhỏ AC có số đo 75°, nhỏ hơn cung nhỏ AB có số đo 105°.
Bài 14
A, B, C, D thuộc đường tròn (O), ∠OAB = 30°, ∠OCD = 40°. Tính số đo cung nhỏ AB và cung lớn CD.
Hướng dẫn giải
Tam giác OAB cân tại O nên ∠AOB = 180° − 2·30° = 120°. Tam giác OCD cân tại O nên ∠COD = 180° − 2·40° = 100°.
Do đó cung nhỏ AB bằng 120°; cung lớn CD bằng 360° − 100° = 260°.
Bài 15
O, B, C thẳng hàng theo thứ tự đó; A, B thuộc (O), BC = OB, OA ⊥ AC. Tính số đo cung lớn AB.
Hướng dẫn giải
Đặt OA = OB = R, suy ra OC = 2R. Tam giác OAC vuông tại A cho cos∠AOC = OA/OC = 1/2, nên ∠AOC = 60°.
Vì OB và OC cùng tia, cung nhỏ AB có số đo 60°, cung lớn AB bằng 360° − 60° = 300°.
Bài 16
Tam giác ABC cân tại A. Đường tròn tâm O, đường kính BC cắt các đường thẳng AB, AC lần thứ hai tại M, N. a) Chứng minh cung nhỏ BM bằng cung nhỏ CN. b) Tính ∠MON nếu ∠BAC = 40°. Xét cấu hình không suy biến.
Hướng dẫn giải
a) Trục đối xứng của tam giác cân đi qua O, đưa B tới C và M tới N. Suy ra BM = CN, nên hai cung nhỏ tương ứng bằng nhau.
b) Hai góc ở đáy tam giác ABC đều bằng 70°. Các tam giác cân OBM, OCN cho ∠BOM = ∠CON = 180° − 2·70° = 40°. Trên nửa mặt phẳng chứa A, ∠MON = 180° − 40° − 40° = 100°.
Bài 17
Cho (O), đường kính AB. Qua trung điểm I của OB kẻ dây CD ⊥ AB. Kẻ dây CE ∥ AB. Chứng minh: a) Các cung nhỏ AE, BC, BD bằng nhau. b) E, O, D thẳng hàng. c) ADBE là hình chữ nhật.
Hướng dẫn giải
CI là đường trung trực OB nên CO = CB = OB; tam giác COB đều, ∠COB = 60°. Do đối xứng qua AB, ∠BOD = 60°.
Lấy E′ đối xứng D qua O. Trong tam giác DCE′, O và I là trung điểm DE′, DC nên CE′ ∥ AB. Vì vậy E′ = E, tức E, O, D thẳng hàng. Khi đó ∠AOE = ∠BOD = 60°, suy ra ba cung nhỏ bằng nhau.
Hai đường chéo AB và DE của ADBE bằng nhau và cắt nhau tại trung điểm O, nên ADBE là hình chữ nhật.
Bài 18
Tam giác ABC cân tại A, ∠A < 90°. Đường tròn đường kính AB cắt BC tại D khác B, cắt AC tại E khác A. a) Chứng minh cung nhỏ BD bằng cung nhỏ DE. b) Chứng minh ∠CBE = ∠BAC/2.
Hướng dẫn giải
Theo bổ đề đường kính, AD ⊥ BC, BE ⊥ AC. Tam giác ABC cân nên D là trung điểm BC. Trong tam giác BEC vuông tại E, trung tuyến ED ứng với cạnh huyền cho DE = DB = BC/2. Hai dây BD, DE bằng nhau nên căng hai cung nhỏ bằng nhau.
∠CBE = 90° − ∠BCE = 90° − (180° − ∠BAC)/2 = ∠BAC/2.
Bài 19
Đường tròn (O; R) có dây AB không là đường kính. I là trung điểm AB; tia OI cắt cung nhỏ AB tại M. a) Cho R = 5 cm, AB = 6 cm, tính MA. b) N đối xứng M qua O, NA = 5 cm, AB = 6 cm; tính R.
Hướng dẫn giải
a) IA = 3, OI = √(25 − 9) = 4 và IM = 5 − 4 = 1. Suy ra MA = √(3² + 1²) = √10 cm.
b) NI = √(5² − 3²) = 4, nên R + OI = 4. Mặt khác R² − OI² = IA² = 9, suy ra R − OI = 9/4. Cộng lại: 2R = 25/4, do đó R = 25/8 cm.
Bài 20
Nửa đường tròn (O) đường kính AB có các điểm phân biệt theo thứ tự A, C, D, B trên cung. Kẻ AE ⊥ CD, BF ⊥ CD tại E, F. a) Chứng minh CE = DF. b) Chứng minh E, F ở ngoài đường tròn.
Hướng dẫn giải
Gọi H là hình chiếu của O lên CD. H là trung điểm CD và cũng là trung điểm EF, do phép chiếu song song bảo toàn trung điểm AB. Phép đối xứng qua H đưa C tới D, E tới F, nên CE = DF.
Nếu CD ∥ AB thì HE = R > HC. Nếu CD không song song AB, gọi K = AB ∩ CD. K nằm ngoài đoạn AB nên KO > R. Từ các tam giác vuông đồng dạng, HE = R·KH/KO; suy ra HE² = R²(1 − OH²/KO²) > R² − OH² = HC².
Do đó OE² = OH² + HE² > R², tương tự OF > R. Vậy E, F đều ở ngoài (O).
Bài 15. Độ dài cung và diện tích — Bài tập 21–33
Các hình tô màu, viên phân và hình ghép được dựng lại đầy đủ trong PDF học sinh; dữ kiện tương ứng được ghi rõ dưới đây để tự luyện trực tuyến.
Bài 21
Tính diện tích các phần tô màu: a) Quạt tròn bán kính 2 cm, góc 40°. b) Hình tròn bán kính 2 cm bỏ đi quạt 72°. c) Vành khuyên bán kính ngoài 24 cm, trong 6 cm. d) Nửa vành khuyên có bán kính trong bằng bề rộng vành, đều là 9 cm.
Hướng dẫn giải
a) S = (40/360)π·2² = 4π/9 cm².
b) Phần còn lại có góc 360° − 72° = 288°. S = (288/360)π·2² = 16π/5 cm².
c) S = π(24² − 6²) = 540π cm².
d) r = 9, R = 9 + 9 = 18. Chỉ nửa vành được tô nên S = π(18² − 9²)/2 = 243π/2 cm².
Bài 22
Với cung AmB có góc ở tâm AOB = 120°, so sánh độ dài cung AmB và đường gấp khúc AOB.
Hướng dẫn giải
Đặt OA = OB = R. Cung dài ℓ = 120πR/180 = 2πR/3. Đường gấp khúc có độ dài AO + OB = 2R.
Vì π > 3 nên 2πR/3 > 2R: cung dài hơn đường gấp khúc.
Bài 23
Tính diện tích hình quạt có bán kính 4 và góc ở tâm 80°.
Hướng dẫn giải
S = (80/360)π·4² = 32π/9 đơn vị diện tích. Đơn vị diện tích phụ thuộc đơn vị độ dài của bán kính.
Bài 24
Cho đường tròn tâm O, OA = OB = 5,1 cm, ∠AOB = 60°. Tính diện tích hình viên phân nhỏ giới hạn bởi dây AB và cung nhỏ AB.
Hướng dẫn giải
Tam giác OAB đều vì OA = OB và góc đỉnh 60°. Diện tích quạt 60° là π·5,1²/6. Diện tích tam giác đều là 5,1²√3/4.
Diện tích viên phân bằng hiệu hai diện tích: S = 26,01(π/6 − √3/4) cm².
Bài 25
Tam giác đều ABC cạnh 10 cm; O là trung điểm BC. Đường tròn (O; OB) cắt AB, AC lần thứ hai tại D, E. Tính diện tích viên phân nhỏ giới hạn bởi DE và cung nhỏ DE.
Hướng dẫn giải
Bổ đề đường kính cho CD ⊥ AB và BE ⊥ AC. Trong tam giác đều, D và E là trung điểm hai cạnh, nên DE = BC/2 = 5 cm.
OD = OE = DE = 5 nên tam giác ODE đều, ∠DOE = 60°. Diện tích cần tìm bằng diện tích quạt DOE trừ diện tích tam giác ODE: S = 25π/6 − 25√3/4 cm².
Bài 26
Đường tròn (O) có đường kính AB = 4√3 cm; C thuộc đường tròn và ∠ABC = 30°. Tính diện tích viên phân nhỏ giới hạn bởi dây AC.
Hướng dẫn giải
Tam giác ABC vuông tại C, AC = AB·sin30° = 2√3 cm. Bán kính R = AB/2 = 2√3 nên OA = OC = AC, tức tam giác AOC đều.
Diện tích viên phân: S = πR²/6 − √3R²/4 = 2π − 3√3 cm².
Bài 27
Cho (O; R), OM = 2R. Từ M kẻ các tiếp tuyến MA, MB. a) Tính độ dài cung nhỏ AB. b) Tính diện tích miền giới hạn bởi MA, MB và cung nhỏ AB.
Hướng dẫn giải
Tam giác OAM vuông tại A; cos∠AOM = OA/OM = 1/2 nên ∠AOM = 60°. Vì OM là trục đối xứng, ∠AOB = 120°. Độ dài cung nhỏ AB: ℓ = 120πR/180 = 2πR/3.
Pythagore: MA = MB = √3R. Tổng diện tích hai tam giác vuông OAM, OBM là √3R². Trừ quạt AOB góc 120° có diện tích πR²/3, được S = R²(√3 − π/3).
Bài 28
Hình vuông ABCD có AB = 1 cm. Đường cong AEFGH gồm bốn cung một phần tư đường tròn, lần lượt có tâm B, C, D, A và bán kính 1, 2, 3, 4 cm. Tính độ dài đường cong.
Hướng dẫn giải
Mỗi cung một phần tư đường tròn bán kính r có độ dài πr/2. Tổng độ dài đường cong là ℓ = π(1 + 2 + 3 + 4)/2 = 5π cm.
Bài 29
Hình HOABINH gồm nửa hình tròn phía trên đường kính HI, cộng nửa hình tròn phía dưới đường kính OB, bỏ hai nửa hình tròn đường kính HO và BI phía trên. Xét cấu hình đối xứng HO = BI = 2 cm, HI = 20 cm. Tính diện tích hình ghép.
Hướng dẫn giải
OB = HI − HO − BI = 20 − 2 − 2 = 16 cm. Các bán kính lần lượt là 10, 8, 1, 1 cm.
S = π·10²/2 + π·8²/2 − 2·π·1²/2 = 50π + 32π − π = 81π cm².
Điều kiện HO = BI phải được nêu rõ. Chỉ biết HI = 20 và BI = 2 mà không xác định HO thì chưa có diện tích duy nhất.
Bài 30
Hình quạt bán kính 2 dm, góc ở tâm 150°. a) Tính diện tích. b) Tính độ dài cung tương ứng.
Hướng dẫn giải
a) S = (150/360)π·2² = 5π/3 dm².
b) ℓ = (150/360)·2π·2 = 5π/3 dm. Hai kết quả trùng trị số nhưng khác đơn vị.
Bài 31
Mặt đĩa CD là vành khuyên có bán kính 1,5 cm và 6 cm. Tính diện tích, làm tròn đến hàng đơn vị cm².
Hướng dẫn giải
S = π(6² − 1,5²) = 33,75π ≈ 106 cm².
Bài 32
Mảnh vải là một phần tư vành khuyên có bán kính 3 dm và 5 dm. Tính diện tích, làm tròn đến hàng phần mười dm².
Hướng dẫn giải
S = π(5² − 3²)/4 = 4π ≈ 12,6 dm².
Bài 33
Bánh xe đạp có đường kính 650 mm. Khi giò đĩa quay một vòng, bánh xe quay khoảng 3,3 vòng. Xe đi được bao nhiêu mét sau khi đạp 10 vòng liên tục, giả sử bánh không trượt?
Hướng dẫn giải
Đổi 650 mm = 0,65 m. Số vòng bánh xe là 10·3,3 = 33 vòng. Chu vi bánh xe bằng 0,65π m.
Quãng đường xe đi: s = 33·0,65π = 21,45π ≈ 67,4 m.
Bài 16. Tiếp tuyến — Bài tập 34–41, 43–49
Bài 34
Cho AB = 9, BC = 12, AC = 15; BC là đường kính của (O). Chứng minh AB là tiếp tuyến của đường tròn.
Hướng dẫn giải
AB² + BC² = 9² + 12² = 15² = AC². Theo Pythagore đảo, tam giác ABC vuông tại B. O, B, C thẳng hàng nên AB ⊥ OB. Vì B thuộc (O), AB là tiếp tuyến tại B.
Bài 35
Cho (O; R), đường kính AB, dây AC với ∠CAB = 30°. Trên tia đối của tia BA lấy M sao cho BM = R. Chứng minh MC là tiếp tuyến.
Hướng dẫn giải
Tam giác ABC vuông tại C nên BC = AB·sin30° = R và ∠ABC = 60°. Vì OB = OC = BC = R, tam giác OBC đều.
BM = BC và ∠CBM = 120° nên tam giác BCM cân, ∠BCM = 30°. Hai tia CO, CM ở hai phía của CB, suy ra ∠OCM = 60° + 30° = 90°. Vậy MC ⊥ OC tại C thuộc (O), nên MC là tiếp tuyến.
Bài 36
Đường tròn (O) đi qua các đỉnh tam giác ABC cân tại A. Chứng minh đường thẳng qua A và song song BC là tiếp tuyến của (O).
Hướng dẫn giải
AB = AC và OB = OC nên A, O cùng thuộc đường trung trực BC. Do đó AO ⊥ BC. Đường qua A song song BC cũng vuông góc AO tại điểm A thuộc (O), nên là tiếp tuyến.
Bài 37
Hai đường cao BD, CE của tam giác ABC cắt nhau tại H. a) Chứng minh A, D, H, E cùng thuộc đường tròn (O). b) M là trung điểm BC; chứng minh ME là tiếp tuyến. Xét cấu hình không suy biến.
Hướng dẫn giải
a) Gọi O là trung điểm AH. Hai tam giác ADH, AEH vuông tại D, E nên OD = OE = OA = OH = AH/2.
b) Trong tam giác BEC vuông tại E, ME = BC/2. Gọi N là trung điểm AB. Các đường trung bình cho ON ∥ BH, ON = BH/2 và MN ∥ AC, MN = AC/2. Vì BH ⊥ AC, tam giác ONM vuông tại N, suy ra OM² = (BH² + AC²)/4.
Pythagore với chân đường cao E cho BH² + AC² = BE² + EH² + AE² + CE² = AH² + BC². Vì thế OM² = OE² + ME². Theo Pythagore đảo, OE ⊥ ME, nên ME là tiếp tuyến tại E.
Bài 38
Tam giác ABC cân tại A; hai đường cao AH, BK cắt nhau tại I, A khác I. a) Chứng minh đường tròn đường kính AI đi qua K. b) Chứng minh HK là tiếp tuyến.
Hướng dẫn giải
a) Vì BK ⊥ AC nên ∠AKI = 90°. O là trung điểm AI, suy ra OK = OA = OI. Vậy K thuộc đường tròn đường kính AI.
b) H là trung điểm BC, tam giác BKC vuông tại K nên HK = HB. Hai tam giác vuông BHI và AHB đồng dạng, suy ra AH·HI = BH².
O là trung điểm AI trên đường thẳng AH, nên HO² − OA² = AH·HI = HK². Do OA = OK, ta có HO² = HK² + OK². Theo Pythagore đảo, HK ⊥ OK. Vậy HK tiếp xúc đường tròn tại K.
Bài 39
Tam giác ABC có hai đường cao BD, CE cắt nhau tại H. a) Chứng minh A, D, H, E cùng thuộc đường tròn đường kính AH. b) M là trung điểm BC; chứng minh MD là tiếp tuyến. Xét cấu hình không suy biến.
Hướng dẫn giải
a) Lấy O là trung điểm AH. Từ hai tam giác vuông ADH, AEH, suy ra OD = OE = OA = OH.
b) Trong tam giác BDC vuông tại D, MD = BC/2. Gọi N là trung điểm AC. Khi đó ON ∥ CH, MN ∥ AB và ON = CH/2, MN = AB/2. Vì CH ⊥ AB, suy ra OM² = (CH² + AB²)/4.
Pythagore với chân đường cao D cho CH² + AB² = CD² + DH² + AD² + BD² = AH² + BC². Do đó OM² = OD² + MD², suy ra MD ⊥ OD và MD là tiếp tuyến tại D.
Bài 40
Tam giác ABC vuông tại A, AB = 8 cm, AC = 15 cm, đường cao AH. D đối xứng B qua H. Đường tròn đường kính CD cắt AC tại E khác C. a) Chứng minh HE là tiếp tuyến. b) Tính HE.
Hướng dẫn giải
BC = √(8² + 15²) = 17 cm. Hệ thức lượng trong tam giác vuông cho BH = 64/17, CH = 225/17, AH = 120/17 (cm). Vì HD = HB < HC, các điểm theo thứ tự B, H, D, C.
Bổ đề đường kính cho DE ⊥ AC, nên DE ∥ AB. Kẻ HK ⊥ AC. H là trung điểm BD và BA ∥ HK ∥ DE nên K là trung điểm AE, suy ra HA = HE.
O là trung điểm CD, R = OC. Ta có HO² − R² = HD·HC = BH·CH = AH² = HE². Suy ra HO² = OE² + HE², nên HE ⊥ OE và HE là tiếp tuyến tại E.
Đáp số HE = AH = 120/17 cm ≈ 7,06 cm.
Bài 41
Dây AB của (O) không là đường kính. Đường qua O vuông góc AB cắt tiếp tuyến tại A ở C. a) Chứng minh CB là tiếp tuyến. b) Với R = 15 cm, AB = 24 cm, tính OC.
Hướng dẫn giải
Gọi I = OC ∩ AB. I là trung điểm AB; C thuộc đường trung trực AB nên CA = CB. Hai tam giác OAC, OBC bằng nhau theo ba cạnh, suy ra ∠OBC = ∠OAC = 90°. CB là tiếp tuyến tại B.
IA = 12, OI = √(225 − 144) = 9. Hệ thức trong tam giác vuông OAC: OA² = OI·OC. Suy ra OC = 225/9 = 25 cm.
Bài 43
BA, BC là hai tiếp tuyến từ B tới đường tròn tâm D. BA = 4x − 9, BC = 15. Tìm x.
Hướng dẫn giải
Hai đoạn tiếp tuyến từ B bằng nhau: BA = BC. Do đó 4x − 9 = 15, suy ra x = 6. Khi đó hai đoạn tiếp tuyến đều có độ dài 15 > 0.
Bài 44
Từ M ngoài (O) kẻ hai tiếp tuyến ME, MF. Biết ∠EMO = 30° và chu vi tam giác MEF là 30 cm. a) Tính EF. b) Tính diện tích tam giác MEF.
Hướng dẫn giải
ME = MF và MO phân giác góc EMF nên ∠EMF = 2·30° = 60°. Tam giác cân MEF có góc đỉnh 60° nên là tam giác đều.
Mỗi cạnh dài 30/3 = 10 cm. Vậy EF = 10 cm và diện tích S = 10²√3/4 = 25√3 cm².
Bài 45
Hai tiếp tuyến tại B, C của (O) cắt nhau ở A. a) Chứng minh AO là đường trung trực BC. b) Vẽ đường kính CD; chứng minh BD ∥ AO.
Hướng dẫn giải
AB = AC và OB = OC nên A, O cùng nằm trên đường trung trực BC. Do đó AO là đường trung trực BC, đặc biệt AO ⊥ BC.
CD là đường kính nên BD ⊥ BC theo bổ đề đường kính. Vì vậy BD ∥ AO.
Bài 46
Tam giác ABC vuông tại A, đường cao AH. Vẽ đường tròn tâm A bán kính AH; kẻ các tiếp tuyến BD và CE với tiếp điểm D, E khác H. a) Chứng minh D, A, E thẳng hàng. b) Chứng minh DE là tiếp tuyến của đường tròn đường kính BC.
Hướng dẫn giải
BC tiếp xúc đường tròn tâm A tại H. BA, CA lần lượt phân giác các góc tạo bởi hai tiếp tuyến từ B và C. Vì ∠ABC + ∠ACB = 90°, suy ra ∠DBH + ∠HCE = 180°, nên BD ∥ CE.
AD ⊥ BD và AE ⊥ CE nên D, A, E thẳng hàng; AD = AE vì là bán kính. Gọi M là trung điểm BC. Trong hình thang BDEC, A là trung điểm DE nên AM ∥ BD, suy ra AM ⊥ DE.
Tam giác ABC vuông tại A cho MA = MB = MC. Vì thế A thuộc đường tròn đường kính BC và DE vuông góc bán kính MA tại A: DE là tiếp tuyến.
Bài 47
Góc xOy có phân giác Ot. A ∈ Ox, B ∈ Oy, OA = OB. Đường qua A vuông góc Ox cắt Ot tại M. Chứng minh OA, OB là hai tiếp tuyến của (M; MA).
Hướng dẫn giải
Hai tam giác OAM, OBM có OA = OB, OM chung và ∠AOM = ∠MOB, nên bằng nhau theo cạnh – góc – cạnh.
Suy ra MA = MB và ∠OBM = ∠OAM = 90°. Vậy A, B thuộc (M; MA), OA ⊥ MA và OB ⊥ MB; OA, OB là các tiếp tuyến tại A, B.
Bài 48
Từ A ngoài (O) kẻ tiếp tuyến AM, AN. a) Chứng minh OA ⊥ MN. b) Vẽ đường kính NOC, chứng minh MC ∥ AO. c) Tính các cạnh tam giác AMN khi OM = 3 cm, OA = 5 cm.
Hướng dẫn giải
a) AM = AN và OM = ON nên AO là đường trung trực MN.
b) NC là đường kính nên MC ⊥ MN; do AO ⊥ MN, suy ra MC ∥ AO.
c) AM = AN = √(25 − 9) = 4 cm. Gọi H = AO ∩ MN. Trong tam giác vuông OMA, OH = OM²/OA = 9/5 cm. Suy ra MH = √(9 − 81/25) = 12/5 cm, nên MN = 24/5 = 4,8 cm.
Bài 49
SA, SB là hai tiếp tuyến của (O). M nằm trong cung nhỏ AB; tiếp tuyến tại M cắt SA ở E và SB ở F. a) Chứng minh chu vi tam giác SEF bằng SA + SB. b) Nếu M thuộc đoạn SO, chứng minh SE = SF.
Hướng dẫn giải
a) Tính chất hai tiếp tuyến cho EA = EM, FB = FM. Với vị trí đã cho, E nằm trên SA, F nằm trên SB và M nằm trên EF. Do đó EF = EA + FB. Suy ra SE + SF + EF = (SE + EA) + (SF + FB) = SA + SB.
b) SO là phân giác góc ASB và vuông góc tiếp tuyến EF tại M. Hai tam giác vuông SME, SMF có SM chung, góc tại S bằng nhau nên bằng nhau. Vậy SE = SF.
Bài 17. Hai đường tròn — Bài tập 50–56
Bài 50
Xác định vị trí tương đối của hai đường tròn trong bốn cấu hình sau.
Hướng dẫn giải
a) Ngoài nhau, không có điểm chung.
b) Tiếp xúc ngoài, có một điểm chung.
c) Đường tròn nhỏ nằm trong đường tròn lớn, không có điểm chung.
d) Cắt nhau, có hai điểm chung.
Bài 51
Xác định vị trí tương đối: a) d = 18, R = 10, r = 6; b) d = 2, R = 9, r = 3; c) d = 13, R = 8, r = 5; d) d = 17, R = 15, r = 4. Trong đó d là khoảng cách giữa hai tâm.
Hướng dẫn giải
a) 18 > 10 + 6 = 16: ngoài nhau.
b) 2 < |9 − 3| = 6: nằm trong nhau, không tiếp xúc.
c) 13 = 8 + 5: tiếp xúc ngoài.
d) |15 − 4| = 11 < 17 < 19 = 15 + 4: cắt nhau tại hai điểm.
Bài 52
Hai đường tròn (O; R), (O′; R′) cắt nhau tại A, B. Chứng minh OO′ là đường trung trực AB.
Hướng dẫn giải
OA = OB nên O thuộc đường trung trực AB. O′A = O′B nên O′ cũng thuộc đường đó. Hai đường tròn phân biệt và cắt nhau nên O khác O′. Do đó đường OO′ chính là đường trung trực AB.
Bài 53
Hai đường tròn bán kính 13 cm và 15 cm cắt nhau tại A, B; AB = 24 cm. Tính các giá trị có thể có của OO′.
Hướng dẫn giải
H = OO′ ∩ AB là trung điểm AB, nên AH = 12. Áp dụng Pythagore: OH = √(169 − 144) = 5 cm; O′H = √(225 − 144) = 9 cm.
Hai tâm ở khác phía dây AB: OO′ = 5 + 9 = 14 cm. Hai tâm ở cùng phía: OO′ = 9 − 5 = 4 cm.
Vì đề không quy định phía của hai tâm nên có hai đáp số: 4 cm hoặc 14 cm.
Bài 54
Hai đường tròn bán kính 8 cm và 5 cm tiếp xúc ngoài. AB là tiếp tuyến chung ngoài, A và B là tiếp điểm. Tính AB, làm tròn đến hai chữ số thập phân.
Hướng dẫn giải
OO′ = 8 + 5 = 13 cm. Hai bán kính đến tiếp điểm cùng vuông góc AB. Dựng tam giác vuông có cạnh huyền OO′, một cạnh góc vuông bằng 8 − 5 = 3 và cạnh còn lại bằng AB.
AB = √(13² − 3²) = √160 = 4√10 ≈ 12,65 cm.
Bài 55
Hai đường tròn (O), (O′) tiếp xúc ngoài tại A. Vẽ các đường kính AOB, AO′C; DE là tiếp tuyến chung ngoài, D ∈ (O), E ∈ (O′). Gọi M = BD ∩ CE.
a) Tính ∠DAE. b) Xác định tứ giác ADME. c) Chứng minh MA là tiếp tuyến chung. d) Chứng minh MD·MB = ME·MC. e) H là trung điểm BC; chứng minh MH ⊥ DE.
Hướng dẫn giải
a) OD ∥ O′E vì cùng vuông góc DE. Hai góc ở tâm ∠DOA và ∠EO′A bù nhau. Từ các tam giác cân ODA, O′EA, suy ra ∠DAO + ∠EAO′ = 90°. Vì O, A, O′ thẳng hàng, ∠DAE = 90°.
b) AB, AC là các đường kính nên AD ⊥ BD và AE ⊥ CE theo bổ đề đường kính. Tứ giác ADME có ba góc vuông, nên là hình chữ nhật.
c) Tiếp tuyến chung tại A cắt DE ở T. Tính chất hai tiếp tuyến cho TD = TA = TE, nên T là trung điểm DE. Trong hình chữ nhật ADME, AM và DE cắt nhau tại trung điểm mỗi đường. Suy ra A, T, M thẳng hàng: MA là tiếp tuyến chung tại A.
d) MA ⊥ BC. Trong tam giác vuông MAB, đường cao AD cho MA² = MD·MB. Tương tự, trong tam giác MAC, đường cao AE cho MA² = ME·MC. Do đó MD·MB = ME·MC.
e) Tam giác BMC vuông tại M; H là trung điểm cạnh huyền nên HM = HB. Đặt β = ∠MBC thì ∠HMB = β. Hai tam giác vuông MDA và DME bằng nhau theo cạnh – góc – cạnh, nên ∠MDE = ∠DMA = 90° − β. Xét vị trí các tia trên hình, góc tạo bởi MH và DE bằng β + (90° − β) = 90°. Vậy MH ⊥ DE.
Bài 56
Hai đường tròn (O), (O′) cắt nhau tại A, B. Đường thẳng qua A, không qua hai tâm, cắt hai đường tròn lần thứ hai tại C, D. Vẽ các đường kính AOE, AO′F.
a) Chứng minh E, B, F thẳng hàng. b) Chứng minh EC ∥ FD. c) Chứng minh OO′ = EF/2.
Hướng dẫn giải
a) Bổ đề đường kính cho BE ⊥ AB và BF ⊥ AB. Hai đường qua B cùng vuông góc AB trùng nhau, nên E, B, F thẳng hàng.
b) EC ⊥ AC và FD ⊥ AD. Vì A, C, D thẳng hàng, EC và FD cùng vuông góc một đường nên song song.
c) Trong tam giác AEF, O và O′ lần lượt là trung điểm AE, AF. OO′ là đường trung bình, nên OO′ = EF/2.
Cách dùng đề cương hiệu quả
Đọc lý thuyết, làm các câu ôn tương tác rồi luyện bài tập theo từng bài học. Khi chứng minh tiếp tuyến, ghi rõ điểm tiếp xúc; khi tính diện tích, kiểm tra phần tô màu và đơn vị. Giữ kết quả chính xác chứa căn hoặc π trước khi làm tròn.
Bản PDF học sinh có các hình dựng lại và khoảng trống trình bày; PDF đáp án bổ sung các bước tính toán, lập luận để đối chiếu sau khi tự làm.
Ôn thêm: Bộ 5 đề kiểm tra thường xuyên lần 3 Toán 9 Nam Sài Gòn.
