Gia Sư SV · Toán 11 · Học kỳ I
Bài 13Hai mặt phẳng song song
A. Lý thuyết
1. Hai mặt phẳng song song
Định nghĩa: hai mặt phẳng (P) và (Q) song song nếu chúng không có điểm chung. Kí hiệu: (P) ∥ (Q).
Nhận xét: hai mặt phẳng phân biệt hoặc song song, hoặc cắt nhau theo một giao tuyến.
2. Điều kiện và tính chất
Điều kiện để hai mặt phẳng song song. Nếu mặt phẳng (P) chứa hai đường thẳng cắt nhau a, b cùng song song với mặt phẳng (Q) thì (P) ∥ (Q).
Chú ý: hai đường thẳng a, b bắt buộc phải cắt nhau. Nếu thay điều kiện này bằng a ∥ b thì không đủ cơ sở để kết luận hai mặt phẳng song song.
Tính chất 1. Qua một điểm nằm ngoài mặt phẳng (P), có duy nhất một mặt phẳng song song với (P).
Tính chất 2. Nếu một mặt phẳng cắt hai mặt phẳng song song thì hai giao tuyến song song với nhau.
3. Định lí Thalès trong không gian
Ba mặt phẳng đôi một song song chắn trên hai đường thẳng bất kì các đoạn thẳng tương ứng tỉ lệ.
Cụ thể, cho (P) ∥ (Q) ∥ (R). Hai đường thẳng d, d′ lần lượt cắt ba mặt phẳng đó tại A, B, C và A′, B′, C′. Khi đó:
4. Hình lăng trụ và hình hộp
Hình lăng trụ. Cho hai mặt phẳng song song (P), (P′) và đa giác A1A2…An nằm trong (P). Qua các đỉnh của đa giác, vẽ các đường thẳng song song nhau, cắt (P′) lần lượt tại A′1, A′2, …, A′n. Hình gồm hai đa giác đáy và các mặt bên tương ứng được gọi là hình lăng trụ A1…An.A′1…A′n.
Hình hộp là hình lăng trụ có đáy là hình bình hành. Sáu mặt của hình hộp đều là hình bình hành; các mặt đối diện song song.
Nhận xét: trong hình hộp ABCD.A′B′C′D′, bốn đường chéo AC′, BD′, CA′, DB′ đồng quy tại trung điểm của mỗi đường. Hình hộp có ba cặp mặt đối diện song song.
B. Ví dụ
Trong không gian, cho ba mặt phẳng phân biệt (P), (Q), (R). Xét các mệnh đề sau, mệnh đề nào đúng? Giải thích.
a) Nếu (P) chứa một đường thẳng song song với (Q) thì (P) ∥ (Q).
b) Nếu (P) chứa hai đường thẳng song song với (Q) thì (P) ∥ (Q).
c) Nếu (P) và (Q) cùng song song với (R) thì (P) ∥ (Q).
d) Nếu (P) và (Q) cùng cắt (R) thì (P) và (Q) song song nhau.
Xem hướng dẫn giải
- a) Sai: một đường trong (P) song song (Q) chưa đủ, vì (P) vẫn có thể cắt (Q) theo một đường khác.
- b) Sai: nếu hai đường cùng phương thì dù cùng song song (Q), vẫn không đủ để kết luận (P)∥(Q).
- c) Đúng nếu hai mặt phẳng phân biệt cùng song song với một mặt phẳng thứ ba, thì chúng song song nhau.
- d) Sai: hai mặt phẳng cùng cắt (R) có thể cắt nhau, song song nhau hoặc bố trí khác nhau.
Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M, N, P lần lượt là trung điểm SA, SB, SC. Chứng minh (MNP) ∥ (ABCD).

Xem hướng dẫn giải
- Trong tam giác SAB, MN∥AB; trong tam giác SBC, NP∥BC.
- MN và NP cắt nhau tại N, hai đường tương ứng AB và BC cắt nhau tại B trong đáy.
- Theo dấu hiệu hai mặt phẳng song song, (MNP)∥(ABCD).
Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm O. Gọi M, N lần lượt là trung điểm SA, SD.
a) Chứng minh (OMN) ∥ (SBC).
b) Tính tỉ số diện tích hai tam giác .

Xem hướng dẫn giải
- a) O là trung điểm AC và BD; M,N trung điểm SA,SD. Trong tam giác SAC, OM∥SC và OM=.
- Trong tam giác SBD, ON∥SB và ON=. Hai đường OM,ON cắt nhau, tương ứng song song SC,SB trong (SBC), nên (OMN)∥(SBC).
- b) Hai tam giác OMN và CSB đồng dạng theo tỉ số , nên .
Cho hình hộp ABCD.A’B’C’D’.
a) Chứng minh (ABB’A’) ∥ (DCC’D’).
b) Hai mặt phẳng (ACD’) và (A’C’B) song song hay cắt nhau? Xác định và chứng minh.
c) Chứng minh bốn đường chéo AC’, BD’, CA’, DB’ đồng quy tại trung điểm của mỗi đường.

Xem hướng dẫn giải
- a) Trong hình hộp ABCD.A′B′C′D′, hai mặt đối (ABB′A′) và (DCC′D′) có các cặp cạnh tương ứng song song nên hai mặt song song.
- b) Dùng tọa độ vectơ ba cạnh hình hộp u=AB, v=AD, w=AA′. Pháp tuyến của (ACD′) và (A′C′B) cùng phương; chúng khác nhau nên hai mặt phẳng song song.
- c) Trung điểm của các đường chéo không gian AC′,BD′,CA′,DB′ đều là tâm hình hộp ; do đó bốn đường đồng quy ở tâm ấy.
Cho ba mặt phẳng đôi một song song (P), (Q), (R). Hai đường thẳng d và d′ lần lượt cắt ba mặt phẳng tại A, B, C và A′, B′, C′. Biết AB = 4, BC = 6 và A′C′ = 15. Tính A′B′ và B′C′.

Xem hướng dẫn giải
Theo định lí Thalès trong không gian, = = .
Trường hợp B nằm giữa A và C (tức (Q) nằm giữa (P) và (R)): AC = AB + BC = 10. Tỉ số các đoạn tương ứng là . Do đó A′B′ = 4 × = 6 và B′C′ = 6 × = 9.
Trường hợp A nằm giữa B và C: AC = BC − AB = 2. Tỉ số các đoạn tương ứng là . Do đó A′B′ = 30 và B′C′ = 45.
Không thể có C nằm giữa A và B vì khi ấy AB phải lớn hơn BC, trái với 4 < 6. Vì đề chưa nêu thứ tự ba mặt phẳng nên cần xét cả hai trường hợp. Nếu hiểu theo thứ tự (P), (Q), (R) với (Q) ở giữa thì đáp số là 6 và 9.
Để xác định mực nước trong một bể nước hình hộp chữ nhật, người ta cắm một thanh thước thẳng vào bể sao cho một đầu thước chạm đáy bể, còn thước tựa vào mép dưới của thanh miệng bể (điểm tựa). Biết bể cao 1 m; khoảng cách từ điểm tựa đến đầu thước chạm đáy bể là 121 cm; phần thước bị chìm trong nước dài 68 cm. Tính chiều cao mực nước trong bể (đơn vị cm, làm tròn đến hàng phần chục).

Xem hướng dẫn giải
- Hai mực ngang đáy bể, mặt nước và miệng bể là các mặt phẳng song song; các đoạn tương ứng trên thanh thước và phương thẳng đứng tỉ lệ.
- Chiều sâu phần chìm so với toàn bộ đoạn thanh thước trong bể là .
- Mực nước h=100×≈56,2 cm (làm tròn 0,1cm).
Một khối gỗ có các mặt đều là một phần của mặt phẳng với (ABCD) ∥ (EFMH), CK ∥ DH. Khối gỗ bị hỏng một góc như hình minh họa phía dưới. Bác thợ mộc muốn làm đẹp khối gỗ bằng cách cắt khối gỗ theo mặt phẳng (α) đi qua điểm K và song song với mặt phẳng (ABCD). Biết CK = 80 cm, DH = 128 cm, BF = 1 m. Giả sử (α) cắt BF tại I. Em hãy giúp bác thợ tính độ dài đoạn BI (tính theo đơn vị centimet).

Xem hướng dẫn giải
- Dựa vào các mặt phẳng cắt song song, các đoạn tương ứng tỉ lệ: =.
- Vì BF=100cm, CK=80cm, DH=128cm: BI=100×=62,5cm.
Cho tứ diện đều ABCD cạnh bằng 3. Gọi G là trọng tâm tam giác ABC và (P) là mặt phẳng qua G, song song với (BCD). Mặt phẳng (P) cắt AB, AC, AD lần lượt tại K, H, I.
a) Chứng minh tam giác KHI đồng dạng tam giác BCD và tìm tỉ số đồng dạng.
b) Tính diện tích tam giác KHI (làm tròn đến hàng phần trăm).

Xem hướng dẫn giải
a) Vì (P) ∥ (BCD) nên KH ∥ BC, HI ∥ CD và IK ∥ BD. Do đó tam giác KHI đồng dạng với tam giác BCD.
Gọi T là trung điểm BC. Vì G là trọng tâm tam giác ABC nên G thuộc AT và . Đường KH đi qua G và song song với BC, nên . Vậy tỉ số đồng dạng của tam giác KHI với tam giác BCD là .
b) Tam giác BCD đều cạnh 3, nên . Suy ra .
Cho hình lăng trụ tam giác ABC.A’B’C’. Gọi M, N, P lần lượt là trung điểm AA’, BB’, CC’. Chứng minh (MNP) ∥ (ABC) và thiết diện của lăng trụ cắt bởi (MNP) là tam giác MNP bằng tam giác ABC.

Xem hướng dẫn giải
- M,N,P là trung điểm các cạnh bên của lăng trụ nên MN∥AB, NP∥BC và MP∥AC.
- Do hai đường MN,NP cắt nhau và cùng song song hai đường AB,BC tương ứng trong (ABC), suy ra (MNP)∥(ABC).
- Phép tịnh tiến theo nửa vectơ cạnh bên đưa tam giác ABC lên MNP, nên MNP bằng (đồng dạng tỉ số 1) đáy ABC.
Một hình lăng trụ có đáy là một lục giác đều. Hình lăng trụ đó có bao nhiêu mặt? Trong đó có bao nhiêu cặp mặt song song với nhau?
Xem hướng dẫn giải
- Lăng trụ lục giác có 2 mặt đáy lục giác và 6 mặt bên nên 8 mặt.
- Hai đáy song song thành một cặp; trong lục giác đều có 3 cặp cạnh đối song song nên có 3 cặp mặt bên đối song song.
- Tổng cộng 4 cặp mặt phẳng chứa các mặt song song (nếu đề hỏi cặp mặt song song).
Cho hình lăng trụ tam giác ABC.A’B’C’. Gọi E, F lần lượt là trung điểm AC, A’B’.
a) Chứng minh EF ∥ (BCC’B’).
b) Gọi I là giao điểm CF với mặt phẳng (AC’B). Chứng minh I là trung điểm đoạn CF.

Xem hướng dẫn giải
- a) Đặt vectơ AB=b, AC=c, AA′=v, lấy A làm gốc. ; vậy là tổ hợp hai vectơ trong mặt (BCC′B′), suy ra EF∥mặt ấy.
- b) Trung điểm I của CF là .
- Do đó I∈(AC′B); I∈CF, nên CF∩(AC′B) chính là trung điểm I của CF.
Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi d là giao tuyến (SAB) và (SCD), d’ là giao tuyến (SAD) và (SBC). Chứng minh d, d’ là hai đường thẳng phân biệt cùng đi qua S và cùng nằm trong một mặt phẳng song song với mặt đáy.

Xem hướng dẫn giải
- d=(SAB)∩(SCD) đi qua S và song song AB∥CD.
- d′=(SAD)∩(SBC) đi qua S và song song AD∥BC.
- AB và AD không song song nên d,d′ là hai đường phân biệt cắt tại S; chúng tạo mặt phẳng có hai hướng song song với hai cạnh cắt nhau AB,AD của đáy.
- Do đó (d,d′)∥(ABCD).
C. Bài tập
Phần 1. Câu trắc nghiệm nhiều phương án lựa chọn
Hai mặt phẳng song song là hai mặt phẳng
Xem đáp án và giải thích
Đáp án B.
- Định nghĩa mặt phẳng song song: không có điểm chung.
Trong các giả thiết sau, giả thiết nào kết luận được đường thẳng a song song với mặt phẳng (α)?
Xem đáp án và giải thích
Đáp án B.
- Định nghĩa a∥(α) là a và α không có điểm chung.
Điều kiện để (P) song song (Q) là trong (P) có
Xem đáp án và giải thích
Đáp án C.
- Hai đường cắt nhau trong P đều song song Q là điều kiện đủ để P∥Q.
Nếu trong (P) có hai đường thẳng song song với nhau và cùng song song với (Q) thì
Xem đáp án và giải thích
Đáp án B.
- Hai đường cùng phương chưa đủ điều kiện để suy ra hai mặt phẳng song song.
Qua một điểm nằm ngoài mặt phẳng (P), có bao nhiêu mặt phẳng song song với (P)?
Xem đáp án và giải thích
Đáp án B.
- Qua một điểm ngoài mặt phẳng có duy nhất một mặt phẳng song song với nó.
Cho (P) song song (Q) và (R) cắt (P) theo giao tuyến a, cắt (Q) theo giao tuyến b. Khi đó
Xem đáp án và giải thích
Đáp án B.
- Mặt phẳng thứ ba cắt hai mặt phẳng song song theo hai đường song song.
Ba mặt phẳng đôi một song song chắn trên hai cát tuyến những đoạn thẳng
Xem đáp án và giải thích
Đáp án B.
- Định lí Thalès trong không gian cho các đoạn tương ứng tỉ lệ.
Hình hộp có bao nhiêu mặt?
Xem đáp án và giải thích
Đáp án B.
- Hình hộp có sáu mặt.
Hình lăng trụ tam giác có bao nhiêu mặt bên?
Xem đáp án và giải thích
Đáp án B.
- Lăng trụ tam giác có ba mặt bên.
Phần 2. Câu trắc nghiệm đúng – sai
Hai mặt phẳng phân biệt (P),(Q) và đường thẳng a.
Xác định tính đúng/sai của từng mệnh đề sau.
- Nếu (P)∥(Q) và a⊂(P) thì a∥(Q).
- Nếu a∥(P) và a∥(Q) thì (P)∥(Q).
- Nếu trong (P) có hai đường thẳng cắt nhau cùng song song với (Q) thì (P)∥(Q).
- Nếu trong (P) có hai đường thẳng phân biệt cùng song song với (Q) thì (P)∥(Q).
Xem đáp án và giải thích
a) Đúng; b) Sai; c) Đúng; d) Sai
- a) Đúng — (P)∥(Q) nên mọi đường a nằm trong (P) đều không cắt (Q), suy ra a∥(Q).
- b) Sai — Hai mặt phẳng giao nhau theo một đường cũng có thể chứa những đường khác song song với cả hai.
- c) Đúng — Hai đường cắt nhau cùng nằm trong (P) và cùng song song (Q) là tiêu chuẩn hai mặt phẳng song song.
- d) Sai — Hai đường phân biệt nhưng cùng song song nhau chưa đủ để kết luận hai mặt phẳng song song.
Chóp S.ABCD đáy hình bình hành; M,N,P là trung điểm SA,SB,SC.
Xác định tính đúng/sai của từng mệnh đề sau.
- MN∥AB và NP∥BC.
- MN∥(ABCD) và NP∥(ABCD).
- (MNP)∥(ABCD).
- (MNP) cắt (ABCD) theo một giao tuyến song song AB.
Xem đáp án và giải thích
a) Đúng; b) Đúng; c) Đúng; d) Sai
- a) Đúng — MN,NP là đường trung bình trong các tam giác SAB,SBC.
- b) Đúng — Hai đường này nằm ngoài đáy và cùng song song với các đường thuộc đáy.
- c) Đúng — MN và NP cắt nhau và có hai phương khác nhau song song mặt đáy, nên (MNP)∥(ABCD).
- d) Sai — Hai mặt phẳng đã song song thì không có giao tuyến.
Chóp S.ABCD đáy hình bình hành; M trung điểm SA, α qua M song song (ABCD), N,P,Q là các giao điểm với SB,SC,SD.
Xác định tính đúng/sai của từng mệnh đề sau.
- Giao tuyến của (α) và (SAB) là MN và MN∥AB.
- Tứ giác MNPQ là hình bình hành.
- Diện tích MNPQ bằng một phần tư diện tích ABCD.
- (α) cắt đường thẳng AC.
Xem đáp án và giải thích
a) Đúng; b) Đúng; c) Đúng; d) Sai
- a) Đúng — Mặt cắt song song đáy cắt mặt SAB theo đoạn MN song song AB.
- b) Đúng — MNPQ là ảnh thu nhỏ của ABCD bởi phép vị tự tâm S tỉ số , nên là hình bình hành.
- c) Đúng — Diện tích nhân với bình phương tỉ số vị tự: .
- d) Sai — Mặt (α) không cắt mặt đáy; đường AC thuộc mặt đáy nên (α) cũng không cắt AC.
Chóp S.ABCD đáy hình bình hành tâm O; M,N trung điểm AB,CD; P trung điểm SA.
Xác định tính đúng/sai của từng mệnh đề sau.
- (MNP)∥(SCD).
- (SAC)∩(SBD)=SO.
- SB cắt mặt phẳng (MNP).
- OP∥(SBC).
Xem đáp án và giải thích
a) Sai; b) Đúng; c) Sai; d) Đúng
- a) Sai — Lấy A=(0,0,0),B=(2,0,0),D=(0,2,0),S=(0,0,2). M=(1,0,0),N=(1,2,0),P=(0,0,1). Mặt (MNP) có pháp tuyến (1,0,1), (SCD) có pháp tuyến (0,1,1), nên không song song.
- b) Đúng — O thuộc cả AC và BD; S chung hai mặt (SAC),(SBD), suy ra giao tuyến SO.
- c) Sai — Với tọa độ trên, đường SB có x+z=2 còn (MNP) là x+z=1, nên hai đối tượng song song, không cắt nhau.
- d) Đúng — Lấy tọa độ như trên, OP có hướng (-1,-1,1) nằm song song với hai phương của (SBC); OP ngoài mặt phẳng đó nên song song.
Tứ diện ABCD: M,N,P lần lượt trọng tâm tam giác ABC,ACD,ABD; E,F,K lần lượt trung điểm BC,CD,BD.
Xác định tính đúng/sai của từng mệnh đề sau.
- M∈AE,N∈AF và ==.
- MN∥BD.
- (MNP)∥(BCD).
- MN=.
Xem đáp án và giải thích
a) Đúng; b) Đúng; c) Đúng; d) Sai
- a) Đúng — G chia các trung tuyến AE, AF theo tỉ số tính từ A.
- b) Đúng — MN nối hai trọng tâm ABC và ACD, vectơ nên song song BD.
- c) Đúng — và , do đó MN∥BD, MP∥CD. Hai đường MN,MP cắt nhau và song song hai đường cắt nhau BD,CD trong (BCD); suy ra (MNP)∥(BCD).
- d) Sai — MN có độ dài , không phải .
Chóp S.ABC đáy ABC; M∈SB,N∈BC với SB=3SM, BN=2NC; G trọng tâm tam giác ABC.
Xác định tính đúng/sai của từng mệnh đề sau.
- GN∥SB.
- AC cắt (SGN) tại giao điểm của AC và GN.
- (MAC)∩(SBC)=SM.
- (GMN)∥(SAC).
Xem đáp án và giải thích
a) Sai; b) Sai; c) Sai; d) Đúng
- a) Sai — G là trọng tâm ABC, N chia BC theo BN:NC=2:1, nên GN và SB không cùng phương tổng quát.
- b) Sai — Đặt A=(0,0,0), B=(3,0,0), C=(0,3,0). Khi đó G=(1,1,0), N=(1,2,0), nên GN∥AC và GN≠AC. Mặt phẳng (SGN) giao mặt phẳng đáy theo GN, vì thế AC không cắt (SGN).
- c) Sai — C và M cùng thuộc (MAC),(SBC), vì M nằm trên SB nên giao tuyến là CM, không phải SM.
- d) Đúng — Lấy tọa độ affine B=(3,0,0), C=(0,3,0), S=(0,0,3), A=(0,0,0), thì G=(1,1,0), M=(1,0,2), N=(1,2,0); mặt (GMN): x=1, mặt (SAC): x=0, do đó song song.
D. Học & Thi
Em làm bài trước, sau đó mở đáp án để đối chiếu từng bước.
