GIA SƯ SV · TOÁN · LỚP 9
Hàm số y = ax² lớp 9: đồ thị và bài tập
Học cách lập bảng giá trị, vẽ parabol y = ax² (a ≠ 0), tìm hệ số a và xác định giao điểm với đường thẳng qua 4 ví dụ có lời giải.
Làm bài ngay · 15 câu có lời giải →
Mục tiêu và kiến thức nền
Đọc tính chất parabol, vẽ đồ thị và tìm hệ số từ một điểm. Cần biết hàm số và tọa độ.
Tính chất
Hàm y=ax² xác định trên ℝ, nhận cùng giá trị tại x và −x, nên đồ thị đối xứng qua Oy, đỉnh O(0;0). Nếu a>0, parabol mở lên, y≥0, giá trị nhỏ nhất 0 tại x=0; hàm giảm trên (−∞;0], tăng trên [0;+∞). Nếu a<0, parabol mở xuống, y≤0, giá trị lớn nhất 0; chiều biến thiên đảo lại.
Phương pháp
Lập bảng các cặp x đối nhau và x=0, tính y rồi đặt điểm, nối đường cong trơn đối xứng. Nếu đồ thị qua M(x₀;y₀), thay y₀=ax₀²; khi x₀≠0 thì a=y₀/x₀². Điểm O luôn thuộc mọi parabol dạng này nên dữ kiện “qua O” không xác định a.
Giao với đường thẳng y=mx+n được tìm bằng ax²=mx+n, chuyển thành phương trình bậc hai. Số nghiệm thực là số hoành độ giao điểm; tìm tung độ bằng một trong hai phương trình.
Ghi nhớ
Không vẽ parabol thành hai đoạn thẳng. Dấu a quyết định mở lên/xuống, |a| ảnh hưởng độ hẹp/rộng khi cùng hệ trục. Bài này chỉ xét đỉnh O; không tự áp tính chất đó cho mọi hàm bậc hai có thêm bx+c.
Công thức trọng tâm
Đồ thị y = ax² với a khác 0 đi qua M(x₀;y₀); công thức tìm a cần x₀ khác 0.
Ví dụ có lời giải từng bước
Đồ thị y = ax² đi qua M(2;2). Tìm a và giá trị hàm tại x = −2.
- Thay tọa độ M: 2 = a · 2² = 4 a, suy ra a = 1/2.
- Hàm là y = x²/2, mở lên và có đỉnh O.
- Tại x = −2, y = (−2)²/2 = 2. Hai điểm (2;2) và (−2;2) đối xứng qua Oy.
Với y = ax², dấu a quyết định hướng mở; cặp x đối nhau cho cùng tung độ.
Tự kiểm tra
Thử trả lời rồi mới mở lời giải.
Chỉ biết đồ thị qua O(0;0) có tìm được a duy nhất không?
Không. Mọi hàm y = ax² đều qua O.
Hàm y = −2 x² có giá trị lớn nhất hay nhỏ nhất?
Giá trị lớn nhất bằng 0 tại x = 0, vì −2 x² ≤ 0 với mọi x thực.
Học xong? Làm bộ luyện tập bên dưới, xem lời giải sau khi tự làm và luyện lại câu sai trong kết quả.
Chọn phương pháp và tự kiểm soát lời giải
Để vẽ y=ax², lập bảng tại x=−2,−1,0,1,2 rồi vẽ các điểm và nối đường cong trơn, đối xứng qua Oy. Dùng cùng tỉ lệ trục khi so sánh hai đồ thị. Có thể dùng phần mềm vẽ y=ax², thay a từ dương sang âm để quan sát hướng mở; không dùng đường gấp khúc nối các điểm làm đồ thị chính xác.
Tìm giao điểm với y=mx+n bằng cách giải ax²=mx+n, sau đó tính tung độ. Hoành độ nghiệm phải thỏa cả hai phương trình. Trong mô hình thực tế, miền thời gian, độ dài hoặc chi phí có thể chỉ là một phần miền số thực của hàm.
Ví dụ bổ sung: từ cơ bản đến vận dụng
Ví dụ 2. Lập bảng và đọc đồ thị
- Với , bảng tại x=−2,−1,0,1,2 cho y=−2,−1/2,0,−1/2,−2.
- Đồ thị qua O, mở xuống và đối xứng qua Oy. Tung độ lớn nhất bằng 0.
- Giá trị tại x và −x bằng nhau vì (−x)²=x².
Ví dụ 3. Tìm giao điểm với đường thẳng
- Tìm giao điểm y=x² và y=x+2. Hoành độ thỏa x²−x−2=0.
- Phân tích (x−2)(x+1)=0, được x=2 hoặc x=−1.
- Tung độ tương ứng 4 và 1. Hai giao điểm là (2; 4),(−1; 1); thay lại cả hai hàm đều đúng.
Ví dụ 4. Mô hình chuyển động
- Trong mô hình quãng đường s=2 t² (m), t≥0 tính bằng giây, tìm lúc s=50 m.
- 2 t²=50 cho t²=25, hai ứng viên t=±5.
- Loại −5 vì thời gian không âm; vật đạt quãng đường 50 m tại t=5 giây.
Lỗi thường gặp và cách sửa
- Bình phương một số âm phải có ngoặc: (−2)²=4.
- Điểm O thuộc mọi đồ thị dạng này nên không đủ tìm a.
- Không áp tính chất đỉnh O cho y=ax²+bx+c khi b hoặc c khác 0.
Tóm tắt và học tiếp
Với y = ax², dấu a quyết định hướng mở; cặp x đối nhau cho cùng tung độ.
Bài tiếp theo: Phương trình bậc hai một ẩn – Toán 9
