Vi khuẩn – KHTN 6 Bài 27

Vi khuẩn là gì?

Vi khuẩn là sinh vật đơn bào có tế bào nhân sơ. Một tế bào có thể thực hiện các hoạt động sống của một cơ thể. Phần lớn vi khuẩn rất nhỏ, cần kính hiển vi thích hợp để quan sát; một chấm nhìn thấy bằng mắt thường không đồng nghĩa với một tế bào vi khuẩn.

Vi khuẩn phân bố trong đất, nước, không khí, trên đồ vật và trong hoặc trên cơ thể sinh vật. Điều kiện sống của các loài không giống nhau: có loài cần oxygen, có loài sống được khi thiếu oxygen. Vì vậy không thể dùng một điều kiện duy nhất để mô tả mọi vi khuẩn.

Hình dạng không phải tên loài

Các dạng thường gặp gồm hình cầu, hình que, hình xoắn và hình dấu phẩy. Tế bào có thể đứng riêng, thành đôi hoặc thành chuỗi. Cách sắp xếp là một đặc điểm quan sát, không làm một chuỗi vi khuẩn trở thành cơ thể đa bào có mô và cơ quan.

Ví dụ: nếu tiêu bản cho thấy những tế bào nhỏ dạng que, em có thể ghi “quan sát thấy tế bào dạng que”. Chỉ dựa vào hình này chưa đủ kết luận tên loài, lợi ích hay khả năng gây bệnh. Nhận diện chính xác cần thêm bằng chứng chuyên môn.

Cấu tạo tế bào nhân sơ

Những phần cơ bản cần nhớ là màng tế bào, tế bào chất và vùng nhân; ở đa số vi khuẩn còn có thành tế bào phía ngoài màng. Vùng nhân chứa vật chất di truyền nhưng chưa được ngăn với tế bào chất bằng màng nhân. Đây là điểm phân biệt với tế bào nhân thực.

Một số vi khuẩn có roi giúp di chuyển; không phải loài nào cũng có roi. Sơ đồ dưới đây chỉ thể hiện một mô hình đơn giản, không phải ảnh chụp và không theo tỉ lệ.

Vai trò trong tự nhiên và đời sống

Nhiều vi khuẩn phân giải chất hữu cơ, góp phần đưa chất dinh dưỡng trở lại môi trường. Một số vi khuẩn sống cùng rễ cây họ Đậu giúp cố định nitrogen; các nhóm vi khuẩn khác tham gia xử lí chất thải theo quy trình được kiểm soát.

Trong thực phẩm, vi khuẩn lactic được sử dụng để lên men sữa chua và một số thực phẩm muối chua. Vai trò này phụ thuộc đúng loại vi khuẩn, nguyên liệu và điều kiện vệ sinh. Không thể coi mọi thức ăn có vị chua là sản phẩm lên men an toàn.

Ví dụ: trong ủ phân hữu cơ, chất hữu cơ được nhiều nhóm sinh vật phân giải, trong đó có vi khuẩn. Cách giải thích đúng là chúng tham gia chuyển hóa chất; không phải “vi khuẩn tự sinh ra từ rác”.

Tác hại và phòng ngừa

Một số vi khuẩn gây bệnh cho người, vật nuôi hoặc cây trồng; một số làm hỏng thực phẩm. Tác nhân gây bệnh có thể lan theo những con đường khác nhau, nên biện pháp phòng ngừa phải phù hợp: vệ sinh tay, sử dụng nước sạch, xử lí thực phẩm đúng cách, bảo quản theo hướng dẫn và giữ môi trường sạch.

Không tự nuôi vi khuẩn lấy từ cơ thể, nước bẩn hoặc thực phẩm hỏng để “xem chúng lớn lên”. Trong lớp học, dùng tiêu bản đã chuẩn bị hoặc mẫu được giáo viên kiểm soát. Thuốc kháng sinh chỉ dùng theo chỉ định chuyên môn; không tự chọn thuốc dựa vào bài học.

Ví dụ giải thích, lỗi dễ nhầm và ghi nhớ

Tình huống: An nói “sữa chua có vi khuẩn nên tất cả vi khuẩn đều có lợi”. Nhận xét này khái quát quá mức. Vi khuẩn lactic phù hợp có ích trong quy trình sản xuất sữa chua; những vi khuẩn khác có thể có vai trò khác hoặc gây hại.

• “Nhân sơ” không có nghĩa là không có vật chất di truyền: vật chất di truyền nằm ở vùng nhân.
• Không dùng kích thước mắt thường để kết luận một mẫu không có vi khuẩn.
• Không đồng nhất vi khuẩn với virus: virus không có cấu tạo tế bào.

Ghi nhớ: khi mô tả vi khuẩn, nêu lần lượt tế bào nhân sơ – hình dạng – môi trường sống – vai trò cụ thể. Luôn phân biệt điều quan sát được với kết luận cần kiểm chứng.