KHTN 7 · HỌC KỲ I · 2026–2027
Gia Sư SV biên soạn theo tài liệu VSTAR SCHOOL
Chương II: Phân tử. Nội dung gồm ôn lý thuyết, kiến thức đầy đủ và hướng dẫn giải theo thứ tự đề cương.
Bài 5. Phân tử – Đơn chất – Hợp chất
Mục tiêu: Nêu khái niệm đơn chất, hợp chất; phân loại chất dựa vào nguyên tố cấu tạo.; Phân biệt chất tinh khiết với hỗn hợp trong các ví dụ quen thuộc.; Nhận biết mô hình phân tử và đếm số nguyên tử của từng nguyên tố.; Tính khối lượng phân tử bằng tổng khối lượng các nguyên tử..
Lý thuyết
Đọc kiến thức và ví dụ, sau đó chuyển sang Ôn lý thuyết để tự kiểm tra.
I. Đơn chất
Đơn chất là chất được tạo nên từ một nguyên tố hóa học. Ví dụ: copper (Cu), oxygen (O2), helium (He), nitrogen (N2). Có nhiều nguyên tử trong một mẫu chất vẫn có thể là đơn chất, miễn là tất cả đều thuộc một nguyên tố.
Đơn chất có thể được chia thành kim loại, phi kim và khí hiếm trong phạm vi bài học. Tên đơn chất thường trùng với tên nguyên tố nhưng không phải luôn luôn như vậy: graphite và diamond đều do carbon tạo nên; ozone gồm các phân tử O3 và cũng chỉ có nguyên tố oxygen.
Ở điều kiện thường, phần lớn đơn chất kim loại ở thể rắn, riêng mercury ở thể lỏng. Đơn chất phi kim có thể ở thể rắn (carbon, sulfur), lỏng (bromine) hoặc khí (hydrogen, oxygen). Các khí hiếm quen thuộc như helium, neon, argon ở thể khí.
II. Hợp chất
Hợp chất là chất được tạo nên từ hai nguyên tố hóa học trở lên. Ví dụ: water H2O gồm hydrogen và oxygen; carbon dioxide CO2 gồm carbon và oxygen; sodium chloride NaCl gồm sodium và chlorine.
Tính chất của hợp chất khác với tính chất của các đơn chất tạo nên nó. Oxygen hỗ trợ hô hấp và duy trì sự cháy thông thường; carbon dioxide có tính chất khác, được cây sử dụng trong quang hợp. Không thể suy ra tính chất hợp chất chỉ bằng việc cộng tính chất của các nguyên tố.
Các nguyên tố có thể kết hợp theo nhiều thành phần và cấu tạo khác nhau nên số hợp chất lớn hơn rất nhiều số đơn chất. Không thể tách một hợp chất thành các chất khác chỉ bằng các phương pháp vật lí thông thường như lọc hoặc cô cạn.
III. Chất tinh khiết và hỗn hợp
Đơn chất và hợp chất đều là các loại chất tinh khiết. Một chất tinh khiết có thành phần xác định. Hỗn hợp gồm từ hai chất trở lên trộn lẫn; các chất có thể có mặt với tỉ lệ khác nhau.
Ví dụ: nước cất được xem là chất tinh khiết, thuộc hợp chất H2O. Nước đường là hỗn hợp đường và nước; nước biển chứa nước cùng nhiều chất hòa tan; không khí là hỗn hợp nhiều chất khí. Một hỗn hợp nhìn đồng nhất vẫn không phải là một hợp chất.
| Cách xét | Đơn chất | Hợp chất | Hỗn hợp |
|---|---|---|---|
| Thành phần | Một nguyên tố | Từ hai nguyên tố trở lên trong một chất | Từ hai chất trở lên |
| Ví dụ | Cu, O2, Ne | H2O, CO2, NaCl | Nước đường, không khí, nước biển |
| Câu hỏi cần đặt | Có bao nhiêu loại nguyên tố? | Có bao nhiêu loại nguyên tố? | Có bao nhiêu chất trộn lẫn? |
IV. Phân tử
Phân tử là hạt gồm một số nguyên tử liên kết với nhau, đại diện cho chất và thể hiện tính chất hóa học của chất. Phân tử có thể chứa các nguyên tử cùng nguyên tố hoặc khác nguyên tố.
Ví dụ: một phân tử nitrogen N2 gồm hai nguyên tử N; một phân tử methane CH4 gồm một nguyên tử C và bốn nguyên tử H; một phân tử water H2O gồm hai nguyên tử H và một nguyên tử O.
Không phải mọi chất đều gồm các phân tử riêng rẽ. Helium và neon tồn tại dạng nguyên tử riêng rẽ; kim loại copper gồm nhiều nguyên tử liên kết thành một mạng; sodium chloride là mạng ion. Khi dùng NaCl để biểu diễn thành phần, hiểu đó là tỉ lệ Na: Cl bằng 1: 1, không phải các phân tử NaCl riêng rẽ.
V. Khối lượng phân tử
Khối lượng phân tử bằng tổng khối lượng của các nguyên tử trong phân tử, tính theo amu. Cần nhân khối lượng nguyên tử với số nguyên tử tương ứng rồi cộng lại.
Ví dụ: m(H2O) = 2 × 1 + 16 = 18 amu; m(N2) = 2 × 14 = 28 amu; m(CH4) = 12 + 4 × 1 = 16 amu. Chỉ số dưới áp dụng cho nguyên tố ngay trước nó; nếu không ghi chỉ số thì hiểu là 1.
Để tính số loại nguyên tố trong một công thức, đếm các kí hiệu khác nhau, không cộng các chỉ số. CH3OH có ba nguyên tố C, H, O; tổng số nguyên tử H trong một phân tử là 3 + 1 = 4.
Chọn đáp án cho từng chỗ trống. Mỗi ô có 2–3 lựa chọn; em có thể kiểm tra và làm lại bài này.
1. Chất được tạo nên từ một nguyên tố là .
2. Chất được tạo nên từ hai nguyên tố trở lên là .
3. Oxygen O₂ là .
4. Carbon dioxide CO₂ gồm C và O nên là .
5. Nước đường là .
6. Nước cất được xếp vào .
7. Khí neon gồm các .
8. Một phân tử methane CH₄ có .
9. Khối lượng phân tử bằng .
10. Khối lượng một phân tử H₂O là .
11. Khối lượng một phân tử N₂ là .
12. Một phân tử CH₄ có khối lượng .
13. Trong CH₃OH có .
14. Các nguyên tử trong dây copper thuộc .
15. Tách một hợp chất thành các chất khác chỉ bằng lọc thông thường là .
Hoạt động và bài tập
Tự làm trên giấy hoặc trong bản PDF, rồi mở lời giải để đối chiếu.
Hoạt động: Nhận biết đơn chất, hợp chất. Các mẫu chất gồm copper Cu, oxygen O2, helium He, carbon dioxide CO2 và sodium chloride NaCl. Mẫu nào được tạo bởi một nguyên tố, mẫu nào bởi hai nguyên tố? Từ đó phân loại đơn chất, hợp chất.
Xem lời giải
Đáp án: Cu, O2, He là đơn chất. CO2 và NaCl là hợp chất.
Đếm kí hiệu nguyên tố khác nhau: Cu có Cu; O₂ có O; He có He.
CO₂ có C và O; NaCl có Na và Cl. Số nguyên tử không quyết định đơn chất hay hợp chất.
Hoạt động: Đơn chất trong đời sống. Nêu ứng dụng của copper, hydrogen và carbon. Có phải mọi đơn chất đều có tên giống tên nguyên tố không?
Xem lời giải
Đáp án: Cu làm dây điện hoặc vật dụng kim loại; H2 được dùng làm nhiên liệu và nguyên liệu sản xuất ammonia; carbon ở dạng graphite dùng trong bút chì, dạng diamond dùng trong trang sức hoặc dụng cụ cắt. Tên đơn chất không phải luôn trùng tên nguyên tố.
Liên hệ ứng dụng với dạng chất phù hợp, không coi graphite và diamond là hai nguyên tố khác nhau.
Ozone O₃, graphite và diamond là các ví dụ tên đơn chất khác tên nguyên tố.
Hoạt động: Trạng thái của đơn chất. Lấy ví dụ đơn chất kim loại và phi kim ở các trạng thái thường gặp. Vì sao phát biểu “mọi đơn chất đều là chất rắn” không đúng?
Xem lời giải
Đáp án: Cu, Fe là kim loại rắn; Hg là kim loại lỏng; carbon và sulfur là phi kim rắn; bromine là phi kim lỏng; H2, O2 là khí. Vì có nhiều đơn chất tồn tại ở thể lỏng hoặc khí.
Nêu điều kiện thường khi mô tả trạng thái.
Phân biệt cách phân loại theo thành phần với cách phân loại theo trạng thái.
Hoạt động: Oxygen và carbon dioxide. So sánh thành phần của O2 và CO2. Chúng có tính chất giống nhau hoàn toàn không? Dự đoán vì sao số hợp chất rất lớn so với số đơn chất.
Xem lời giải
Đáp án: O2 có một nguyên tố; CO2 có hai nguyên tố. Chúng có tính chất khác nhau. Số hợp chất lớn vì các nguyên tố kết hợp được theo nhiều thành phần và cấu tạo.
O₂ là đơn chất, CO₂ là hợp chất dù cả hai đều chứa O.
O₂ duy trì sự cháy thông thường; CO₂ không duy trì sự cháy thông thường và tham gia quang hợp.
Từ nhiều nguyên tố có thể tạo nhiều kiểu kết hợp và tỉ lệ khác nhau.
Hoạt động: Mô hình phân tử và khối lượng. Một mô hình N2 có 2 nguyên tử N; CH4 có 1 C và 4 H; H2O có 2 H và 1 O. Tính khối lượng từng phân tử, biết H = 1, C = 12, N = 14, O = 16 amu.
Xem lời giải
Đáp án: N2: 28 amu; CH4: 16 amu; H2O: 18 amu.
m(N₂) = 2 × 14 = 28 amu.
m(CH₄) = 12 + 4 × 1 = 16 amu.
m(H₂O) = 2 × 1 + 16 = 18 amu.
Củng cố – Câu 1. Nước gồm hai nguyên tố hydrogen và oxygen. Nước là:
Xem lời giải
Đáp án A.
Nước H₂O là một chất được tạo từ hai nguyên tố.
Củng cố – Câu 2. Khí neon trong đèn chứa rất nhiều:
Xem lời giải
Đáp án B.
Neon là khí hiếm tồn tại dạng nguyên tử riêng rẽ; một mẫu khí chứa rất nhiều nguyên tử.
Củng cố – Câu 3. Một bình khí oxygen chứa rất nhiều:
Xem lời giải
Đáp án A.
Trong khí oxygen thông thường, các nguyên tử liên kết từng cặp tạo phân tử O₂.
Củng cố – Câu 4. Dây kim loại copper tinh khiết có cấu tạo như thế nào?
Xem lời giải
Đáp án C.
Kim loại copper không được mô tả bằng các phân tử Cu₂; nhiều nguyên tử liên kết thành mạng kim loại.
Củng cố – Câu 5. Trong nước, tỉ lệ khối lượng oxygen: hydrogen là 16: 2. Một mẫu nước có 0,1 g hydrogen thì khối lượng oxygen trong mẫu là:
Xem lời giải
Đáp án D.
m(O)/m(H) = 16/2 = 8 nên m(O) = 8 × 0,1 = 0,8 g.
Củng cố – Câu 6. Đếm trong mô hình ethanol: số nguyên tử carbon, hydrogen, oxygen lần lượt là:
Xem lời giải
Đáp án C.
Có 2 nguyên tử C, 6 nguyên tử H và 1 nguyên tử O; công thức C₂H₆O.
Củng cố – Câu 7. Phân loại các chất Li, N2, CO, Cl2, S8, NaCl thành đơn chất và hợp chất.
Xem lời giải
Đáp án: Đơn chất: Li, N2, Cl2, S8. Hợp chất: CO, NaCl.
Đơn chất chỉ có một nguyên tố, dù phân tử có 2 hoặc 8 nguyên tử.
CO có C và O; NaCl có Na và Cl nên là hợp chất.
Củng cố – Câu 8. Mỗi công thức CuO, CaCO3, HNO3, NaOH, CH3OH được tạo nên từ bao nhiêu nguyên tố? Viết tên hoặc kí hiệu các nguyên tố đó.
Xem lời giải
Đáp án: CuO: 2(Cu, O); CaCO3: 3(Ca, C, O); HNO3: 3(H, N, O); NaOH: 3(Na, O, H); CH3OH: 3(C, H, O).
Đếm kí hiệu khác nhau. Chữ H xuất hiện hai lần trong CH₃OH vẫn chỉ là một loại nguyên tố.
Củng cố – Câu 9. Điền loại chất cho từng trường hợp trong bảng: đơn chất, hợp chất hoặc hỗn hợp.
| Mẫu | Phân loại |
|---|---|
| Iron tinh khiết | ………… |
| Đường hòa trong nước cất | ………… |
| Nước cam | ………… |
| Nước biển | ………… |
| Không khí trong bóng | ………… |
| Aluminium tinh khiết | ………… |
| Nước cất | ………… |
Xem lời giải
Đáp án: Iron: đơn chất; nước đường: hỗn hợp; nước cam: hỗn hợp; nước biển: hỗn hợp; không khí: hỗn hợp; aluminium: đơn chất; nước cất: hợp chất.
Kim loại Fe và Al tinh khiết chỉ do một nguyên tố tạo nên.
Nước cất là H₂O; các mẫu nước đường, nước cam, nước biển và không khí chứa nhiều chất.
Củng cố – Câu 10. Điền từ phù hợp: a) Đơn chất chỉ gồm một loại … thuộc cùng nguyên tố. b) Không thể phân tích đơn chất thành chất đơn giản hơn bằng phương pháp … . c) Hợp chất gồm từ hai … trở lên, các nguyên tử liên kết với nhau bằng liên kết … . d) Không thể tách hợp chất thành các chất khác chỉ bằng phương pháp … thông thường; tính chất hợp chất … tính chất các đơn chất tạo nên nó.
Xem lời giải
Đáp án: a) Nguyên tử. b) Hóa học. c) Nguyên tố; hóa học. d) Vật lí; khác.
Phân biệt nguyên tử là hạt, nguyên tố là loại nguyên tử có cùng số proton.
Hợp chất là một chất, khác hỗn hợp của các đơn chất.
Các dạng khác nhau như graphite và diamond vẫn chỉ chứa nguyên tốcarbon; đổi dạng của cùng nguyên tố không tạo một nguyên tố mới.
Bài 6. Giới thiệu về liên kết hóa học
Mục tiêu: Mô tả đặc điểm lớp electron ngoài cùng của các khí hiếm He, Ne, Ar.; Giải thích sự hình thành ion dương, ion âm và liên kết ion ở NaCl, MgO.; Mô tả liên kết cộng hóa trị bằng sự dùng chung electron.; Vẽ được sơ đồ đơn giản cho H₂, Cl₂, O₂, N₂, H₂O, CO₂, NH₃ và nhận xét tính chất thường gặp..
Lý thuyết
Đọc kiến thức và ví dụ, sau đó chuyển sang Ôn lý thuyết để tự kiểm tra.
I. Lớp electron bền của khí hiếm
Khí hiếm rất ít phản ứng ở điều kiện thường và có thể tồn tại dưới dạng nguyên tử riêng rẽ. Helium có một lớp với 2 electron; neon có phân bố 2,8; argon có phân bố 2,8,8. Như vậy lớp ngoài cùng của He có 2 electron, của Ne và Ar có 8 electron.
Trong những ví dụ đơn giản ở bài học, khi hình thành chất, nguyên tử có xu hướng nhường, nhận hoặc dùng chung electron để có lớp ngoài cùng bền giống khí hiếm: thường8 electron, riêng nguyên tử H hướng tới 2 electron. Đây là quy tắc mô tả các trường hợp đang học, không phải mọi nguyên tử trong mọi hợp chất đều tuân theo tuyệt đối.
| Nguyên tử khí hiếm | Phân bố electron | Số electron lớp ngoài cùng |
|---|---|---|
| He | 2 | 2 |
| Ne | 2,8 | 8 |
| Ar | 2,8,8 | 8 |
II. Ion và liên kết ion
Ion là hạt mang điện do nguyên tử hoặc nhóm nguyên tử nhường hay nhận electron. Trong các ví dụ từ một nguyên tử: mất electron tạo ion dương, nhận electron tạo ion âm. Số proton của hạt nhân không thay đổi khi tạo ion.
Ví dụ, nguyên tử Na có 11p và 11e. Khi nhường 1e, ion Na+ còn 10e nhưng vẫn có 11p nên mang điện+1. Nguyên tử Cl có 17p và 17e; nhận 1e tạo Cl− với 18e nên mang điện−1.
Liên kết ion được hình thành do lực hút giữa các ion mang điện tích trái dấu. Trong NaCl, Na+ và Cl− hút nhau, tạo mạng ion bền. NaCl biểu diễn tỉ lệ số ion Na+: Cl− bằng 1: 1.
Ở MgO, Mg nhường 2e thành Mg2+, O nhận 2e thành O2−; các ion trái dấu hút nhau. Mg2+ và O2− đều có phân bố electron 2,8. Liên kết ion thường gặp giữa kim loại và phi kim.
| Quá trình | Trước | Sau | Ý nghĩa |
|---|---|---|---|
| Na nhường 1e | 2,8,1 | Na+: 2,8 | Ion dương |
| Cl nhận 1e | 2,8,7 | Cl−: 2,8,8 | Ion âm |
| Mg nhường 2e | 2,8,2 | Mg2+: 2,8 | Ion dương |
| O nhận 2e | 2,6 | O2−: 2,8 | Ion âm |
III. Liên kết cộng hóa trị
Liên kết cộng hóa trị được hình thành giữa hai nguyên tử bằng một hoặc nhiều cặp electron dùng chung. Liên kết này thường gặp giữa các nguyên tử phi kim. Electron dùng chung được tính vào lớp ngoài cùng của cả hai nguyên tử khi xét cấu hình bền.
Mỗi nguyên tử H có 1 electron. Hai nguyên tử H góp mỗi bên = 1 electron, tạo 1 cặp dùng chung trong H2; mỗi H khi đó được tính có 2 electron ở lớp ngoài cùng. Trong Cl2, hai nguyên tử Cl cũng dùng chung 1 cặp, mỗi Cl đạt 8 electron ngoài cùng.
Trong O2, hai nguyên tử O dùng chung 2 cặp electron; trong N2, hai nguyên tử N dùng chung 3 cặp. Một cặp dùng chung có 2 electron; cần phân biệt số cặp chung với số electron mà mỗi nguyên tử góp vào.
| Phân tử | Electron ngoài cùng trước liên kết | Số cặp dùng chung giữa hai nguyên tử | Lớp ngoài cùng sau khi tính cặp chung |
|---|---|---|---|
| H2 | Mỗi H: 1 | 1 | Mỗi H: 2 |
| Cl2 | Mỗi Cl: 7 | 1 | Mỗi Cl: 8 |
| O2 | Mỗi O: 6 | 2 | Mỗi O: 8 |
| N2 | Mỗi N: 5 | 3 | Mỗi N: 8 |
IV. Liên kết trong một số hợp chất
Trong H2O, O dùng chung một cặp electron với mỗi H, tổng cộng hai cặp liên kết. Mỗi H đạt 2 electron, O được tính 8 electron ngoài cùng và còn hai cặp electron không tham gia liên kết.
Trong CO2, C dùng chung hai cặp electron với mỗi O, tổng cộng bốn cặp liên kết. Có thể biểu diễn O = C = O, trong đó mỗi nét biểu diễn một cặp electron chung.
Trong NH3, N dùng chung một cặp electron với mỗi nguyên tử H, tổng cộng ba cặp liên kết; N còn một cặp electron riêng. Trong CH4, C góp một electron vào mỗi cặp chung với bốn H, tạo bốn liên kết C–H.
Khi vẽ sơ đồ electron, trước hết đếm electron ngoài cùng, xác định số cặp dùng chung rồi bổ sung các cặp electron riêng. Kiểm tra mỗi H có 2 electron và các nguyên tử C, N, O, Cl trong các ví dụ đạt 8 electron khi tính cả cặp chung.
V. Một số tính chất thường gặp
Chất ion thường là chất rắn ở điều kiện thường, khó nóng chảy và khó bay hơi do lực hút giữa các ion trong mạng khá mạnh. Không nên gọi toàn bộ mạng NaCl là một phân tử NaCl.
Nhiều chất cộng hóa trị có cấu tạo phân tử có nhiệt độ nóng chảy, nhiệt độ sôi thấp hơn các chất ion thường gặp; chúng có thể ở thể khí, lỏng hoặc rắn. Đây là nhận xét thường gặp, không phải kết luận tuyệt đối cho mọi chất có liên kết cộng hóa trị.
Để phân biệt hai kiểu liên kết trong bài, hãy chú ý cơ chế: ion là nhường–nhận electron rồi hút nhau giữa các ion trái dấu; cộng hóa trị là dùng chung cặp electron.
Chọn đáp án cho từng chỗ trống. Mỗi ô có 2–3 lựa chọn; em có thể kiểm tra và làm lại bài này.
1. Lớp ngoài cùng của helium bền với .
2. Neon và argon đều có lớp ngoài cùng gồm .
3. Nguyên tử nhường electron sẽ tạo .
4. Nguyên tử nhận thêm electron sẽ tạo .
5. Na tạo Na⁺ bằng cách .
6. Cl tạo Cl⁻ bằng cách .
7. Ion Mg²⁺ được tạo khi Mg .
8. Liên kết ion là lực hút giữa các ion .
9. Liên kết cộng hóa trị hình thành do .
10. Một cặp electron dùng chung gồm .
11. Trong H₂, hai nguyên tử dùng chung .
12. Trong O₂, hai nguyên tử dùng chung .
13. Trong N₂, hai nguyên tử dùng chung .
14. Trong H₂O có tổng cộng .
15. Trong CO₂, tổng số cặp electron liên kết là .
16. Chất ion thường có nhiệt độ nóng chảy .
Hoạt động và bài tập
Tự làm trên giấy hoặc trong bản PDF, rồi mở lời giải để đối chiếu.
Hoạt động: Khí hiếm. Viết sự phân bố electron của He, Ne, Ar. Nêu điểm giống và khác ở lớp ngoài cùng; giải thích vì sao các nguyên tử khác thường tạo liên kết trong những ví dụ của bài.
Xem lời giải
Đáp án: He: 2; Ne: 2,8; Ar: 2,8,8. He có 2 electron ngoài cùng, Ne và Ar có 8. Các nguyên tử khác có thể nhường, nhận hoặc dùng chung electron để đạt lớp ngoài cùng bền giống khí hiếm.
Không viết He có 8 electron; lớp thứ nhất của He chỉ có 2.
Quy tắc giúp giải thích các phân tử và ion đơn giản đang học.
Hoạt động: Hình thành NaCl. Từ phân bố Na: 2,8,1 và Cl: 2,8,7, mô tả quá trình tạo NaCl. Sau khi tạo ion, số proton và electron mỗi hạt là bao nhiêu?
Xem lời giải
Đáp án: Na nhường 1e → Na+, có 11p và 10e. Cl nhận 1e → Cl−, có 17p và 18e. Hai ion trái dấu hút nhau tạo mạng NaCl.
Na⁺ có lớp electron 2,8; Cl⁻ có 2,8,8.
Chỉ electron được trao đổi; proton trong hạt nhân không thay đổi.
Mỗi Na⁺ cân bằng điện tích với một Cl⁻, nên tỉ lệ 1: 1.
Hoạt động: Hình thành MgO. Từ phân bố Mg: 2,8,2 và O: 2,6, mô tả sự tạo ion và liên kết trong MgO.
Xem lời giải
Đáp án: Mg nhường 2e → Mg2+; O nhận 2e → O2−. Hai ion trái dấu hút nhau. Cả hai ion có 10 electron, phân bố 2,8.
Mg có 12p, sau khi nhường 2e còn 10e nên điện tích+2.
O có 8p, nhận 2e thành 10e nên điện tích−2.
Tỉ lệ số ion 1: 1 làm tổng điện tích bằng 0.
Hoạt động: H₂ và O₂. Trước và sau khi tạo liên kết, mỗi nguyên tử H trong H2 và O trong O2 được tính có bao nhiêu electron ngoài cùng? Mỗi phân tử có bao nhiêu cặp electron dùng chung?
Xem lời giải
Đáp án: H: 1 → 2 electron; H2 có 1 cặp chung. O: 6 → 8 electron; O2 có 2 cặp chung.
Mỗi H góp = 1e; hai H dùng chung một cặp.
Mỗi O góp = 2e; hai O dùng chung hai cặp. Mỗi cặp được tính cho cả hai nguyên tử.
Hoạt động: Cl₂ và N₂. Mô tả sự hình thành liên kết trong Cl2 và N2. Mỗi nguyên tử góp bao nhiêu electron và có bao nhiêu cặp dùng chung?
Xem lời giải
Đáp án: Cl2: mỗi Cl góp = 1e, có 1 cặp chung. N2: mỗi N góp = 3e, có 3 cặp chung. Mỗi Cl và N đều được tính 8 electron ngoài cùng.
Cl có 7 electron ngoài cùng, cần thêm1 khi tính cặp chung.
N có 5 electron ngoài cùng, cần thêm3 khi tính cặp chung.
Hoạt động: H₂O, CO₂ và NH₃. Xác định số cặp electron dùng chung trong H2O, CO2, NH3; nêu cấu hình bền mà mỗi loại nguyên tử đạt được khi tính cả electron chung.
Xem lời giải
Đáp án: H2O: 2 cặp; CO2: 4 cặp; NH3: 3 cặp. Mỗi H có 2 electron giống He; C, N, O có 8 electron ngoài cùng giống Ne.
H₂O cóhai liên kết O–H, mỗi liên kết một cặp.
CO₂ cóhai liên kết C = O, mỗi liên kết hai cặp.
NH₃ cóba liên kết N–H, mỗi liên kết một cặp.
Củng cố – Câu 1. Hoàn thành bảng sự tạo ion của Na, Mg, Al. Từ đó nhận xét liên hệ giữa nhóm A, số electron ngoài cùng và điện tích ion dương trong ba trường hợp.
| Nguyên tử | Nhóm A | e ngoài cùng | Số e nhường | Ion |
|---|---|---|---|---|
| Na | …… | …… | …… | …… |
| Mg | …… | …… | …… | …… |
| Al | …… | …… | …… | …… |
Xem lời giải
Đáp án: Na: IA, 1e ngoài cùng, nhường 1e, Na+. Mg: IIA, 2e, nhường 2e, Mg2+. Al: IIIA, 3e, nhường 3e, Al3+. Độ lớn điện tích dương bằng số electron nhường.
Phân biệt tổng số electron 11,12,13 với số ngoài cùng 1,2,3.
Trong ba ví dụ, nguyên tử nhường hết electron lớp ngoài cùng để còn lớp bền = 2,8.
Số thứ tự nhóm A bằng số electron ngoài cùng và độ lớn điện tích ion dương tạo thành trong các trường hợp này.
Củng cố – Câu 2. Hoàn thành bảng sự tạo ion của Cl và O. Nhận xét số electron cần nhận để lớp ngoài cùng có 8 electron.
| Nguyên tử | Nhóm A | e ngoài cùng | Số e nhận | Ion |
|---|---|---|---|---|
| Cl | …… | …… | …… | …… |
| O | …… | …… | …… | …… |
Xem lời giải
Đáp án: Cl: VIIA, 7e ngoài cùng, nhận 1e, Cl−. O: VIA, 6e, nhận 2e, O2−. Số electron nhận bằng 8 trừ số electron ngoài cùng.
Cl: 8 − 7 = 1; O: 8 − 6 = 2.
Nhận electron tạo điện tích âm với độ lớn bằng số electron nhận.
Củng cố – Câu 3. Trong CH4, nguyên tử C góp bao nhiêu electron để dùng chung với mỗi nguyên tử H?
Xem lời giải
Đáp án A.
Mỗi liên kết C–H có một cặp chung: C góp = 1e, H góp = 1e. C góp tổng 4e cho bốn H, không phải4e cho từng H.
Củng cố – Câu 4. Liên kết giữa H và O trong nước là:
Xem lời giải
Đáp án A.
H và O dùng chung cặp electron; “liên kết phi kim” không phải tên kiểu liên kết đang học.
Củng cố – Câu 5. Liên kết trong H2O được hình thành bằng cách:
Xem lời giải
Đáp án C.
Các cặp electron chung tạo liên kết cộng hóa trị O–H; proton không được dùng chung.
Củng cố – Câu 6. Hai nguyên tử O tạo phân tử O2 bằng cách:
Xem lời giải
Đáp án D.
Hai O dùng chung hai cặp electron.
Củng cố – Câu 7. Liên kết trong KCl thuộc loại:
Xem lời giải
Đáp án B.
K nhường 1e thành K⁺, Cl nhận 1e thành Cl⁻; hai ion trái dấu hút nhau.
Củng cố – Câu 8. Hoàn thành dữ kiện: carbon có khối lượng gần đúng12 amu, 6 proton; hydrogen có Z = 1,0 neutron. Xác định Z, p, n, e và phân bố electron của từng nguyên tử.
| Nguyên tử | m(amu) | Z | p | n | e | Phân bốe |
|---|---|---|---|---|---|---|
| C | 12 | …… | 6 | …… | …… | …… |
| H | …… | 1 | …… | 0 | …… | …… |
Xem lời giải
Đáp án: C: Z = 6, p = 6, n = 6, e = 6, phân bố 2,4. H: Z = 1, p = 1, n = 0, e = 1, phân bố 1, khối lượng gần đúng1 amu.
C: n ≈ 12 − 6 = 6; Z = p = e = 6.
H: p = e = Z = 1, n = 0; m ≈ 1 + 0 = 1 amu.
Củng cố – Câu 9. Vẽ sơ đồ electron biểu diễn sự hình thành liên kết trong Cl2, H2S và CO2. Dùng chấm để biểu diễn electron và chỉ ra cặp dùng chung, cặp riêng.
Xem lời giải
Đáp án: Cl2: 1 cặp chung, mỗi Cl có 3 cặp riêng. H2S: 2 cặp S–H chung, S có 2 cặp riêng. CO2: mỗi C–O có 2 cặp chung, mỗi O có 2 cặp riêng.
Cl₂: tổng 14 electron ngoài cùng; 2 electron ở cặp chung, 12 electron chia thành 6 cặp riêng.
H₂S: tổng 8 electron ngoài cùng; 4 electron ở hai cặp chung, 4 electron còn lại là hai cặp riêng trên S.
CO₂: tổng 16 electron ngoài cùng; 8 electron ở bốn cặp chung, 8 electron còn lại là hai cặp riêng trên mỗi O.
Kiểm tra H có 2 electron; Cl, S, C, O có 8 electron khi tính cả cặp chung.
Bài 7. Hóa trị và công thức hóa học
Mục tiêu: Viết và đọc đúng công thức hóa học của đơn chất, hợp chất; nêu ý nghĩa công thức.; Tính khối lượng theo công thức và phần trăm khối lượng của nguyên tố.; Nêu khái niệm hóa trị, vận dụng quy tắc hóa trị trong hợp chất hai thành phần.; Lập công thức từ hóa trị hoặc từ phần trăm khối lượng và khối lượng phân tử..
Lý thuyết
Đọc kiến thức và ví dụ, sau đó chuyển sang Ôn lý thuyết để tự kiểm tra.
I. Công thức hóa học của đơn chất và hợp chất
Công thức hóa học biểu diễn chất bằng kí hiệu hóa học của các nguyên tố kèm chỉ số thích hợp ở phía dưới, bên phải kí hiệu. Chỉ số cho biết số nguyên tử của nguyên tố tương ứng; chỉ số 1 thường không ghi.
Công thức của đơn chất gồm kí hiệu của một nguyên tố. Nhiều kim loại và khí hiếm được viết bằng kí hiệu nguyên tố: Fe, Cu, Al, He, Ne. Nhiều đơn chất phi kim có phân tử gồm hai nguyên tử: H2, N2, O2, Cl2. Một số dạng khác có công thức O3, S8; vì vậy không gắn chỉ số 2 cho mọi đơn chất phi kim.
Công thức của hợp chất có từ hai kí hiệu nguyên tố trở lên, ví dụ H2O, CO2, CH4, NaCl, CaCO3. Công thức chung của hợp chất có hai nguyên tố có thể viết AxBy, trong đó x, y là các số nguyên dương.
Chữ hoa, chữ thường và vị trí chỉ số đều có ý nghĩa. CO2 gồm C và O; Co là kí hiệu cobalt. N2 có chỉ số 2 ở dưới, khác N2. Hệ số đứng trước công thức như 2 H2O chỉ hai phân tử nước, không phải một phân tử có hai lần công thức mới.
II. Ý nghĩa của công thức hóa học
Từ công thức hóa học, xác định được các nguyên tố cấu tạo, số nguyên tử mỗi nguyên tố trong một phân tử hoặc tỉ lệ các nguyên tử/ion trong chất, và khối lượng theo công thức. Với chất phân tử, tổng khối lượng đó là khối lượng phân tử.
Ví dụ CH4 gồm C và H; mỗi phân tử có 1 C và 4 H; khối lượng phân tử bằng 12 + 4 × 1 = 16 amu. NaCl cho tỉ lệ Na: Cl bằng 1: 1 trong mạng ion, không biểu diễn một phân tử riêng rẽ.
CaCO3 gồm Ca, C, O với tỉ lệ 1: 1: 3; khối lượng theo công thức bằng 40 + 12 + 3 × 16 = 100 amu. Trong công thức có ngoặc, chỉ số ngoài ngoặc nhân với tất cả nguyên tử bên trong: Al2(SO4)3 có 2 Al, 3 S và 12 O.
III. Phần trăm khối lượng nguyên tố trong hợp chất
Phần trăm khối lượng cho biết khối lượng của một nguyên tố chiếm bao nhiêu phần trăm khối lượng hợp chất. Cần tính tổng khối lượng theo công thức trước rồi xác định phần khối lượng do nguyên tố cần tìm đóng góp.
Nếu nguyên tố A cóx nguyên tử trong công thức, khối lượng nguyên tử là MA và tổng khối lượng theo công thức là M thì %mA = (x × MA/M) × 100%. Làm tương tự với các nguyên tố còn lại; tổng phần trăm xấp xỉ100% do làm tròn.
Ví dụ KNO3: M = 39 + 14 + 3 × 16 = 101 amu. %K = 39/101 × 100% ≈ 38,6%; %N = 14/101 × 100% ≈ 13,9%; %O = 48/101 × 100% ≈ 47,5%. Không dùng số nguyên tử thay cho khối lượng trong tử số.
IV. Hóa trị
Hóa trị là con số biểu thị khả năng liên kết của nguyên tử một nguyên tố với nguyên tử nguyên tố khác. Hóa trị được viết bằng số La Mã, chẳng hạn I, II, III, IV. Trong cách xác định ở bài học, lấy hóa trị của H là I và của O là II.
Trong HCl, một Cl liên kết với một H nên Cl có hóa trị I. Trong H2O và H2S, O và S lần lượt liên kết với hai H nên có hóa trị II. Trong CH4, một C liên kết với bốn H nên C có hóa trị IV.
Một nguyên tố có thể có nhiều hóa trị tùy hợp chất. Ví dụ Cu(I) và Cu(II), Fe(II) và Fe(III). Khi lập công thức phải dùng đúng hóa trị đề bài cho, không chọn tùy ý. Một số nhóm nguyên tử như OH, NO3, SO4 cũng được sử dụng với hóa trị xác định.
| Nguyên tố hoặc nhóm | Hóa trị thường dùng trong bộ bài này |
|---|---|
| H, Na, K | I |
| O, Mg, Ca, Ba, Zn | II |
| Al | III |
| C | II, IV |
| Si | IV |
| N | I, II, III, IV, V tùy hợp chất |
| P | III, V |
| S | II, IV, VI |
| Cl | I, III, V, VII |
| Fe | II, III |
| Cu | I, II |
| OH, NO3 | I |
| SO4, CO3 | II |
| PO4 | III |
V. Quy tắc hóa trị và lập công thức
Trong công thức AxBy, nếu A có hóa trị a và B có hóa trị b thì x × a = y × b: tích chỉ số với hóa trị của thành phần này bằng tích chỉ số với hóa trị của thành phần kia.
Để lập công thức: viết dạng chung AxBy; lập đẳng thức hóa trị; tìm tỉ lệ x: y = b: a và rút gọn thành các số nguyên nhỏ nhất; thay x, y vào công thức rồi kiểm tra. Hóa trị 1 không đồng nghĩa luôn có chỉ số 1: K(I) kết hợp O(II) tạo K2O.
Ví dụ S(IV) và O(II): 4x = 2y, nên x: y = 2: 4 = 1: 2; công thức SO2. Ví dụ Al(III) và SO4(II): 3x = 2y, nên x: y = 2: 3; công thức Al2(SO4)3. Dùng ngoặc khi một nhóm nguyên tử được lặp lại nhiều lần.
Để tìm hóa trị chưa biết, thay chỉ số và hóa trị đã biết vào quy tắc. Ví dụ trong SiO2, hóa trị Si làa: 1 × a = 2 × II nên a = IV.
VI. Lập công thức từ thành phần khối lượng
Khi biết phần trăm khối lượng các nguyên tố và khối lượng phân tử M, có thể tìm số nguyên tử theo công thức: x = (%mA × M)/(100 × MA). Tính tương tự cho các nguyên tố khác, kiểm tra các chỉ số là số nguyên phù hợp với độ làm tròn của dữ kiện.
Ví dụ hợp chất chứa 75% carbon và 25% hydrogen, có khối lượng phân tử 16 amu. Khối lượng C trong một phân tử là 0,75 × 16 = 12 amu nên có 1 C; khối lượng H là 0,25 × 16 = 4 amu nên có 4 H. Công thức CH4.
Nếu biết tỉ lệ khối lượng, đổi thành tỉ lệ số nguyên tử bằng cách chia mỗi phần khối lượng cho khối lượng nguyên tử tương ứng. Khi đề cho thêm khối lượng phân tử, dùng dữ kiện đó để xác định công thức phân tử, tránh chỉ dừng ở tỉ lệ tối giản.
VII. Khối lượng nguyên tử cần dùng
Trong các bài tính dưới đây, dùng giá trị làm tròn theo bảng của đề cương. Không trộn lẫn các bảng làm tròn khác nhau trong cùng phép tính. Đặc biệt Cu dùng 64 amu, Cl dùng 35,5 amu; nếu đề riêng cho giá trị khác thì theo đề đó.
| Nguyên tố | Khối lượng(amu) | Nguyên tố | Khối lượng(amu) |
|---|---|---|---|
| H | 1 | C | 12 |
| N | 14 | O | 16 |
| Na | 23 | Mg | 24 |
| Al | 27 | Si | 28 |
| P | 31 | S | 32 |
| Cl | 35,5 | K | 39 |
| Ca | 40 | Fe | 56 |
| Cu | 64 | Zn | 65 |
| Ba | 137 | — | — |
Chọn đáp án cho từng chỗ trống. Mỗi ô có 2–3 lựa chọn; em có thể kiểm tra và làm lại bài này.
1. Chỉ số trong công thức hóa học được viết ở .
2. Khi một nguyên tố có chỉ số 1 trong công thức thì thường .
3. Một phân tử H₂SO₄ có số nguyên tử O là .
4. Trong CaCO₃ có số loại nguyên tố là .
5. Khối lượng theo công thức CaCO₃ là .
6. Tử số để tính%O trong KNO₃ là khối lượng của .
7. Trong cách xác định hóa trị đang học, H có hóa trị .
8. Oxygen thường có hóa trị .
9. Trong CH₄, carbon có hóa trị .
10. Với AₓBᵧ, quy tắc hóa trị là .
11. Công thức tạo bởi K(I) và O(II) là .
12. Công thức tạo bởi S(IV) và O(II) là .
13. Nhóm SO₄ có hóa trị .
14. Công thức tạo bởi Al(III) và SO₄(II) là .
15. Trong Al₂(SO₄)₃ có tổng số nguyên tử O là .
16. Hợp chất 75%C, 25%H và khối lượng phân tử 16 amu có công thức .
Hoạt động và bài tập
Tự làm trên giấy hoặc trong bản PDF, rồi mở lời giải để đối chiếu.
Hoạt động: Viết và đọc công thức. Viết công thức các đơn chất copper, iron, helium, hydrogen, oxygen, nitrogen, chlorine. Giải thích ý nghĩa của chỉ số 2 trong O2.
Xem lời giải
Đáp án: Cu, Fe, He, H2, O2, N2, Cl2. Chỉ số 2 cho biết một phân tử O2 có hai nguyên tử O.
Kim loại và khí hiếm thường dùng kí hiệu nguyên tố để biểu diễn.
Các chất khí hai nguyên tử trong danh sách cần chỉ số 2 ở vị trí dưới, bên phải.
Hoạt động: Ý nghĩa công thức. Nêu ý nghĩa các công thức CH4, NaCl và CaCO3. Tính khối lượng phân tử CH4 và khối lượng theo công thức CaCO3.
Xem lời giải
Đáp án: CH4: 1 C, 4 H, 16 amu; NaCl: tỉ lệ Na: Cl = 1: 1; CaCO3: Ca: C: O = 1: 1: 3; khối lượng 100 amu.
CH₄ là chất phân tử: 12 + 4 × 1 = 16 amu.
NaCl là mạng ion; công thức biểu diễn tỉ lệ, không gọi là một phân tử NaCl riêng rẽ.
CaCO₃: 40 + 12 + 3 × 16 = 100 amu.
Ví dụ và luyện tập: Phần trăm khối lượng. a) Tính phần trăm khối lượng các nguyên tố trong KNO3. b) Tính tương tự với CuSO4; dùng Cu = 64 amu.
Xem lời giải
Đáp án: a) K ≈ 38,6%; N ≈ 13,9%; O ≈ 47,5%. b) Cu = 40%; S = 20%; O = 40%.
a) M(KNO₃) = 39 + 14 + 3 × 16 = 101 amu. Chia lần lượt39,14,48 cho 101 rồi nhân = 100%.
b) M(CuSO₄) = 64 + 32 + 4 × 16 = 160 amu.
%Cu = 64/160 × 100% = 40%; %S = 32/160 × 100% = 20%; %O = 64/160 × 100% = 40%.
Tổng các phần trăm bằng 100% hoặc xấp xỉ100% do làm tròn.
Hoạt động: Hóa trị qua liên kết với H. Cho H có hóa trị I. Xác định hóa trị của Cl trong HCl, O trong H2O, S trong H2S và C trong CH4. Kiểm tra quy tắc hóa trị với H2S và CH4.
Xem lời giải
Đáp án: Cl(I), O(II), S(II), C(IV). H2S: 2 × I = 1 × II; CH4: 1 × IV = 4 × I.
Mỗi Cl liên kết với 1 H; mỗi O hoặc S với 2 H; mỗi C với 4 H.
Dùng số La Mã khi ghi hóa trị; phân biệt hóa trị với chỉ số trong công thức.
Hoạt động: Kiểm tra và lập công thức. a) Với K(I), O(II), công thức KO hay K2O đúng? b) Trình bày đủ các bước lập công thức của S(IV) và O(II).
Xem lời giải
Đáp án: a) K2O. b) SxOy: 4x = 2y → x: y = 1: 2 → SO2.
a) KO có 1 × I≠1 × II nên không thỏa mãn; K₂O có 2 × I = 1 × II.
b) Viết dạng SₓOᵧ; lập = 4x = 2y; rút gọnx: y = 2: 4 = 1: 2; chọn x = 1, y = 2 và viết SO₂.
Hoạt động: Công thức từ thành phần. a) Hợp chất gồm 75% carbon và 25% hydrogen, khối lượng phân tử 16 amu. Tìm công thức. b) Một hợp chất carbon–oxygen có tỉ lệ khối lượng C: O = 1: 2,667(xấp xỉ) và khối lượng phân tử 44 amu. Tìm công thức.
Xem lời giải
Đáp án: a) CH4. b) CO2.
a) Khối lượng C = 0,75 × 16 = 12 amu → 1 C; khối lượng H = 0,25 × 16 = 4 amu → 4 H.
b) Tỉ lệ số nguyên tử C: O = (1/12): (2,667/16) ≈ 1: 2.
Khối lượng theo tỉ lệ CO₂ = 12 + 2 × 16 = 44 amu, đúng khối lượng phân tử đã cho, nên công thức CO₂.
Hoạt động: Hydrogen sulfide. H có hóa trị I, S có hóa trị II. Lập công thức hydrogen sulfide rồi tính phần trăm khối lượng H và S trong hợp chất.
Xem lời giải
Đáp án: H2S; %H ≈ 5,88%; %S ≈ 94,12%.
HₓSᵧ: x × I = y × II → x: y = 2: 1 → H₂S.
M = 2 × 1 + 32 = 34 amu.
%H = 2/34 × 100% ≈ 5,88%; %S = 32/34 × 100% ≈ 94,12%.
Củng cố – Câu 1. Cách viết đúng công thức của khí nitrogen gồm các phân tử hai nguyên tử là:
Xem lời giải
Đáp án C.
Chỉ số 2 phải ở dưới, bên phải kí hiệu N.
Củng cố – Câu 2. Cách viết đúng công thức carbon dioxide là:
Xem lời giải
Đáp án A.
C và O đều viết hoa vì là hai kí hiệu khác nhau; chỉ số 2 đặt dưới sau O. Co là một kí hiệu nguyên tố khác.
Củng cố – Câu 3. NaOH gồm những nguyên tố nào? Tỉ lệ số nguyên tử của mỗi nguyên tố trong công thức là bao nhiêu?
Xem lời giải
Đáp án: Sodium (Na), oxygen (O), hydrogen (H); tỉ lệ Na: O: H = 1: 1: 1.
Không có chỉ số sau kí hiệu thì hiểu là 1. NaOH là một hợp chất, không phải ba chất trộn lẫn.
Củng cố – Câu 4. Nêu tên các nguyên tố và số nguyên tử mỗi nguyên tố trong một phân tử H2SO4.
Xem lời giải
Đáp án: Hydrogen: 2; sulfur: 1; oxygen: 4.
Chỉ số 2 áp dụng cho H; S không ghi chỉ số nên là 1; chỉ số 4 áp dụng cho O.
Củng cố – Câu 5. Viết công thức theo thành phần: a) 1 Mg và 1 O; b) 1 Cu, 1 S, 4 O; c) đường gồm 12 C, 22 H, 11 O trong một phân tử.
Xem lời giải
Đáp án: a) MgO. b) CuSO4. c) C12H22O11.
Viết kí hiệu đúng thứ tự và đặt các số nguyên tử thành chỉ số dưới.
Bỏ chỉ số 1; giữ các chỉ số 4,12,22,11 như dữ kiện.
Củng cố – Câu 6. Hoàn thành bảng bằng cách viết công thức hoặc mô tả số nguyên tử theo công thức.
| Công thức | Số nguyên tử theo công thức |
|---|---|
| MgO | ………… |
| ………… | 1 S, 2 O |
| ………… | 1 Al, 3 Cl |
| ………… | 1 Ca, 1 S |
| MgCO3 | ………… |
Xem lời giải
Đáp án: MgO: 1 Mg, 1 O; 1 S, 2 O → SO2; 1 Al, 3 Cl → AlCl3; 1 Ca, 1 S → CaS; MgCO3: 1 Mg, 1 C, 3 O.
Chỉ số sau kí hiệu biểu diễn số nguyên tử của nguyên tố đó trong công thức.
Với các chất ion như MgO hoặc CaS, những con số này thể hiện tỉ lệ thành phần của mạng.
Củng cố – Câu 7. Tính hóa trị của C trong CCl4(biết Cl hóa trị I) và Si trong SiO2(biết O hóa trị II).
Xem lời giải
Đáp án: C có hóa trị IV; Si có hóa trị IV.
CCl₄: 1 × a = 4 × I → a = IV.
SiO₂: 1 × b = 2 × II → b = IV.
Củng cố – Câu 8. Lập công thức và gọi tên các hợp chất tạo bởi: a) Fe(III), Cl(I); b) Na(I), O(II); c) H(I), F(I); d) K(I), Cl(I); e) Ca(II), CO3(II).
Xem lời giải
Đáp án: a) FeCl3 – iron(III) chloride. b) Na2O – sodium oxide. c) HF – hydrogen fluoride. d) KCl – potassium chloride. e) CaCO3 – calcium carbonate.
a) 3x = y → x: y = 1: 3 → FeCl₃.
b) x = 2y → x: y = 2: 1 → Na₂O.
c) , d) Hai hóa trị I nên tỉ lệ 1: 1 → HF, KCl.
e) 2x = 2y → x: y = 1: 1 → CaCO₃; một nhóm CO₃ nên không cần ngoặc.
Củng cố – Câu 9. Viết công thức: a) copper(I) oxide; b) zinc phosphate(biết Zn hóa trị II, PO4 hóa trị III); c) calcium carbonate; d) sodium hydroxide.
Xem lời giải
Đáp án: a) Cu2O. b) Zn3(PO4)2. c) CaCO3. d) NaOH.
Cu(I), O(II): x = 2y → Cu₂O.
Zn(II), PO₄(III): 2x = 3y → x: y = 3: 2 → Zn₃(PO₄)₂; phải đặt nhóm PO₄ trong ngoặc.
Ca(II), CO₃(II) cho tỉ lệ 1: 1; Na(I), OH(I) cũng cho tỉ lệ 1: 1.
Củng cố – Câu 10. Nguyên tố X có hợp chất XO với oxygen; nguyên tố Y có hợp chất YH3 với hydrogen. Dùng các hóa trị suy ra từ hai công thức này để lập công thức hợp chất giữa X và Y.
Xem lời giải
Đáp án: X có hóa trị II; Y có hóa trị III; công thức X3Y2.
Trong XO, O có hóa trị II và tỉ lệ 1: 1 nên X(II).
Trong YH₃, H(I) nên Y(III).
XₓYᵧ: 2x = 3y → x: y = 3: 2 → X₃Y₂.
Củng cố – Câu 11. Lập công thức và tính khối lượng theo công thức của các hợp chất tạo bởi K(I), Ba(II), Al(III) với: a) Cl(I); b) nhóm SO4(II). Dùng K = 39, Ba = 137, Al = 27, Cl = 35,5, S = 32, O = 16 amu.
Xem lời giải
Đáp án: a) KCl: 74,5 amu; BaCl2: 208 amu; AlCl3: 133,5 amu. b) K2SO4: 174 amu; BaSO4: 233 amu; Al2(SO4)3: 342 amu.
KCl: 1 × I = 1 × I; M = 39 + 35,5 = 74,5 amu.
BaCl₂: 1 × II = 2 × I; M = 137 + 2 × 35,5 = 208 amu.
AlCl₃: 1 × III = 3 × I; M = 27 + 3 × 35,5 = 133,5 amu.
Nhóm SO₄ có khối lượng 32 + 4 × 16 = 96 amu.
K₂SO₄: 2 × I = 1 × II; M = 2 × 39 + 96 = 174 amu.
BaSO₄: 1 × II = 1 × II; M = 137 + 96 = 233 amu.
Al₂(SO₄)₃: 2 × III = 3 × II; M = 2 × 27 + 3 × 96 = 342 amu.
Củng cố – Câu 12. Tính phần trăm khối lượng các nguyên tố trong SiO2 và NaCl. Dùng Si = 28, O = 16, Na = 23, Cl = 35,5 amu; làm tròn đến hai chữ số thập phân.
Xem lời giải
Đáp án: SiO2: %Si ≈ 46,67%, %O ≈ 53,33%. NaCl: %Na ≈ 39,32%, %Cl ≈ 60,68%.
M(SiO₂) = 28 + 2 × 16 = 60 amu.
%Si = 28/60 × 100% ≈ 46,67%; %O = 32/60 × 100% ≈ 53,33%.
M(NaCl) = 23 + 35,5 = 58,5 amu.
%Na = 23/58,5 × 100% ≈ 39,32%; %Cl = 35,5/58,5 × 100% ≈ 60,68%.
Kiểm tra mỗi cặp phần trăm có tổng 100%.