KHOA HỌC TỰ NHIÊN 8 · BÀI 46
Cân bằng tự nhiên: ổn định động và tác động dây chuyền – KHTN 8
Số lượng sâu và chim có thể dao động, nhưng các mối quan hệ giúp hệ sinh thái duy trì hoạt động trong giới hạn.
Học xong, em làm được gì?
Giải thích cân bằng động, nguyên nhân mất cân bằng và lựa chọn biện pháp phù hợp.
Kiến thức nền: Quần thể, quần xã và lưới thức ăn.
Nhìn hình để hiểu
Trên màn hình nhỏ, vuốt ngang hình để xem rõ chữ và mũi tên.
Không phải đứng yên tuyệt đối
Cân bằng tự nhiên là trạng thái các thành phần và quan hệ của hệ sinh thái được duy trì tương đối ổn định nhờ tự điều chỉnh trong những điều kiện nhất định. Số lượng quần thể vẫn biến động. Khả năng phục hồi có giới hạn; hệ bị tác động mạnh có thể chuyển sang trạng thái khác.
Tác động lan qua quan hệ
Giảm thiên địch có thể làm một số loài con mồi tăng, từ đó tăng áp lực lên nguồn thức ăn. Phá sinh cảnh, ô nhiễm, khai thác quá mức hoặc loài ngoại lai xâm hại có thể làm thay đổi mạng quan hệ. Không khẳng định mọi hệ đều phản ứng giống một sơ đồ đơn giản.
Bảo vệ bằng dữ liệu
Giữ sinh cảnh, bảo vệ đa dạng, sử dụng tài nguyên phù hợp và kiểm soát ô nhiễm giúp duy trì hệ. Biện pháp sinh học cần đánh giá tác động, không tự thả loài lạ để diệt sâu. Theo dõi trước–sau và so với khu vực đối chứng nếu có thể giúp kiểm tra hiệu quả.
Hai ví dụ giải từng bước
Ví dụ 1
Trong mô hình cây → sâu → chim, chim giảm mạnh.
- Có thể giảm áp lực săn mồi lên sâu.
- Sâu có thể tăng và gây hại cây nhiều hơn; kết luận thực tế còn phụ thuộc yếu tố khác.
Ví dụ 2
Vì sao không thả tùy tiện một loài ăn sâu từ nơi khác?
- Loài mới có thể cạnh tranh hoặc ăn cả loài bản địa.
- Cần chuyên gia đánh giá nguy cơ trước khi áp dụng.
Chỗ dễ nhầm
- Cân bằng không nghĩa số lượng bất biến.
- Biện pháp sinh học không tự động vô hại.
Năm câu tự kiểm tra
Làm trước khi mở lời giải. Câu chọn đáp án, đúng–sai và trả lời ngắn có phản hồi tại chỗ; câu tự luận để em tự đối chiếu lập luận.
Câu 1
Nhận định đúng về cân bằng tự nhiên là?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đáp án: D. Ổn định tương đối với dao động.
Hệ có biến động và cơ chế tự điều chỉnh trong giới hạn.
Câu 2
Trong mô hình cây → sâu → chim, loài trực tiếp ăn sâu là gì?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Mũi tên từ sâu sang chim cho biết chim sử dụng sâu làm thức ăn.
Câu 3
Đúng hay sai?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Kết quả: a) Đúng; b) Sai; c) Đúng; d) Sai.
Loài ngoại lai cần đánh giá nguy cơ, không tự thả. Ý d: Sai. Cân bằng có tính động; các thành phần có thể biến động trong giới hạn.
Câu 4
Nêu hai nguyên nhân do con người có thể làm hệ suy giảm.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Phá hoặc chia cắt sinh cảnh; khai thác quá mức; gây ô nhiễm; đưa loài xâm hại. Chọn hai và giải thích cơ chế phù hợp.
Câu 5
Vì sao cần theo dõi sau khi phục hồi một ao ô nhiễm?
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Cần biết nước, sinh vật và quan hệ đang phục hồi hay phát sinh vấn đề mới. Một lần quan sát chưa đủ đánh giá ổn định lâu dài.
Sơ đồ ghi nhớ
- Ổn định tương đối.
- Quan hệ giúp tự điều chỉnh.
- Tác động có thể lan truyền.
- Can thiệp phải theo dõi.