Bài 23: Phóng xạ và định luật phân rã
Vì sao số hạt nhân phóng xạ còn lại giảm theo thời gian theo quy luật mũ?
Lý thuyết · Ví dụ · Sơ đồ tư duy
Học xong bài này, em sẽ
- Phân biệt chu kì bán rã và thời gian phân rã
- Tính số hạt còn lại sau nhiều chu kì
- Giải thích hoạt độ và tính ngẫu nhiên
Kiến thức và cách hiểu
Công thức trọng tâm và điều kiện áp dụng
Định luật phân rã
Dạng tương đương theo chu kì bán rã: . N là số hạt chưa phân rã trung bình; thời gian t và T phải cùng đơn vị.
Hoạt độ
λ là hằng số phóng xạ (đơn vị s⁻¹); H là hoạt độ phóng xạ, tính bằng becquerel (Bq = s⁻¹). Một số tài liệu dùng kí hiệu A cho hoạt độ: cần phân biệt với số khối A của hạt nhân.
Bản chất phóng xạ
Phóng xạ là sự biến đổi tự phát của hạt nhân không bền kèm phát ra hạt hoặc bức xạ. Không thể dự báo thời điểm phân rã của một hạt nhân riêng lẻ, nhưng với số lượng rất lớn có thể dự báo quy luật thống kê cho cả mẫu.
Phân biệt ba loại bức xạ hạt nhân
Phân rã alpha
Hạt nhân phát ra hạt helium-4.
Hạt α mang điện tích +2e.
Phân rã beta trừ
Neutron chuyển thành proton, electron và phản neutrino.
Electron β⁻ được phát ra từ quá trình biến đổi hạt nhân.
Phát gamma
Hạt nhân giải phóng năng lượng dưới dạng photon.
Không làm đổi thành phần proton/neutron của hạt nhân.
Chu kì bán rã
Chu kì bán rã T₁/₂ là thời gian để trung bình một nửa số hạt nhân chưa phân rã biến mất, không phải mỗi hạt nhân phải đợi đúng một chu kì mới phân rã. Sau k chu kì bán rã, số hạt còn lại N=N₀/2ᵏ.
Định luật phóng xạ
Biểu thức liên tục N=N₀e−λt, với λ=ln2/T₁/₂. Khối lượng hạt nhân phóng xạ chưa phân rã cũng giảm theo cùng tỉ số nếu mỗi hạt nhân có khối lượng như nhau; không nhầm với khối lượng tổng sản phẩm còn trong bình kín.
Sau mỗi chu kì bán rã, N giảm một nửa
Tại t = 0: N = N₀; t = T₁/₂: N = N₀/2; t = 2T₁/₂: N = N₀/4; t = 3T₁/₂: N = N₀/8.
Hoạt độ và đơn vị
Hoạt độ A=λN cho biết số phân rã trung bình trong một giây; đơn vị becquerel (Bq) tương ứng 1 phân rã/s. Hoạt độ không được đồng nhất với liều hấp thụ hay mức độ nguy hiểm của bức xạ.
Ví dụ có lời giải
Một mẫu phóng xạ có N₀=8×10⁶ hạt, T₁/₂=5 ngày. Sau 15 ngày = 3 chu kì bán rã, N=8×10⁶/8=10⁶ hạt; số hạt đã phân rã = 7×10⁶, không phải 10⁶.
Bài 23: Kiến thức nâng cao và hướng dẫn giải
Nội dung được viết lại theo tiến trình: khái niệm → điều kiện áp dụng → lập hệ thức → kiểm tra kết quả. Những mục sau mở rộng phần tổng kết hiện có, giúp em ôn đủ dạng trong Chương 4.
Nắm vững lý thuyết và điều kiện áp dụng
Phóng xạ là quá trình thống kê
Phóng xạ là biến đổi tự phát của hạt nhân không bền; các bức xạ phổ biến gồm alpha, beta và gamma. Thời điểm phân rã của một hạt nhân đơn lẻ mang tính ngẫu nhiên; định luật phân rã dự báo xác suất và số lượng còn lại trung bình của mẫu rất nhiều hạt nhân.
Không diễn giải chu kì bán rã là “mỗi hạt nhân sống đúng một chu kì”. Sau một T1/2, khoảng một nửa số hạt nhân ban đầu chưa phân rã vẫn còn, chứ không phải tất cả hạt nhân vừa phân rã xong đúng lúc đó.
Các kiểu biến đổi và bảo toàn
Phóng xạ alpha làm giảm số khối A đi 4 và Z đi 2: AZX→A−4Z−2Y+42He. Beta trừ làm Z tăng 1, A không đổi, đồng thời phát electron và phản neutrino trong mô hình hoàn chỉnh. Gamma là photon năng lượng cao, không làm đổi A,Z của hạt nhân phát xạ.
Không gọi tia gamma là hạt mang điện giống electron; các loại bức xạ khác nhau về khả năng ion hóa, đâm xuyên và cách che chắn.
Bán rã và hàm mũ
Số hạt nhân chưa phân rã tuân N(t)=N₀e−λt=N₀·2−t/T₁/₂, với λ=ln2/T₁/₂. Sau k chu kì bán rã, N=N₀/2ᵏ. Số hạt đã phân rã là ΔN=N₀−N, không phải N hiện còn. Khối lượng phần đồng vị mẹ giảm theo cùng tỉ số nếu không có nguồn bổ sung.
T1/2, λ và t phải thống nhất đơn vị, ví dụ ngày↔ngày⁻¹ hoặc s↔s⁻¹. Không đổi từ giờ sang giây nửa chừng rồi vẫn dùng λ theo giờ⁻¹.
Hoạt độ và sự suy giảm
Hoạt độ A=λN=λN₀e−λt; đơn vị 1 Bq=1 phân rã/giây. Sau một chu kì bán rã, hoạt độ cũng giảm một nửa nếu chỉ xét mẫu đồng vị đó và λ không đổi. Hoạt độ không phải liều hấp thụ (Gy) hay liều tương đương/hiệu dụng (Sv); nguy cơ phụ thuộc loại bức xạ, khoảng cách, thời gian và đường tiếp xúc.
Trong câu hỏi tính A theo Bq, bắt buộc λ tính theo s⁻¹; chu kì bán rã một ngày phải đổi ra 86400 s.
Đồng hồ phóng xạ và các trường hợp nguồn hỗn hợp
Nếu mẫu có hai đồng vị phóng xạ khác nhau, tổng N(t) nói chung là tổng hai hàm mũ với λ khác nhau; không áp một chu kì bán rã duy nhất cho toàn mẫu. Các sản phẩm con có thể tiếp tục phân rã, tạo chuỗi; mức độ phức tạp tùy sơ đồ phân rã.
Ở bài xác định tuổi dựa trên đồng vị, cần giả thiết lượng đồng vị lúc hình thành hoặc tỉ lệ ban đầu được xác định phù hợp, cũng như mẫu không bị nhiễm/bị trao đổi sau đó.
Tám dạng bài tính có lời giải từng bước
Em nên tự xác định công thức và làm trên giấy trước khi bấm mở lời giải.
N=N₀/2k
Mẫu phóng xạ ban đầu có N₀=256 nghìn hạt. Sau 5 chu kì bán rã, còn lại bao nhiêu nghìn?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị nghìn hạt, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: N=N₀/2k.
- Dữ kiện để thế số: n0 = 256; k = 5.
- Kết luận: 8 nghìn hạt. Soát lại đơn vị.
ΔN=N₀−N₀/2k
Mẫu ban đầu có 256 nghìn hạt, sau 5 chu kì bán rã đã phân rã bao nhiêu nghìn?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị nghìn hạt, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: ΔN=N₀−N₀/2k.
- Dữ kiện để thế số: n0 = 256; k = 5.
- Kết luận: 248 nghìn hạt. Soát lại đơn vị.
t=kT₁/₂
Chu kì bán rã T₁/₂=6 giờ. Sau 5 chu kì, thời gian trôi qua là bao nhiêu giờ?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị giờ, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: t=kT₁/₂.
- Dữ kiện để thế số: th = 6; k = 5.
- Kết luận: 30 giờ. Soát lại đơn vị.
A=A₀/2k nếu cùng đồng vị
Mẫu có hoạt độ A₀=256 kBq, sau 5 chu kì bán rã, hoạt độ còn bao nhiêu?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị kBq, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: A=A₀/2k nếu cùng đồng vị.
- Dữ kiện để thế số: a0 = 256; k = 5.
- Kết luận: 8 kBq. Soát lại đơn vị.
λ=ln2/T
Chu kì bán rã T₁/₂=50 s. Hằng số λ gần bằng bao nhiêu s⁻¹? Dùng ln2≈0,693.
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị s⁻¹, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: λ=ln2/T.
- Dữ kiện để thế số: t = 50.
- Kết luận: 0.0139 s⁻¹. Soát lại đơn vị.
A=λN
Mẫu có λ=5×10⁻⁴ s⁻¹ và N=6×10⁷ hạt. Hoạt độ A=λN là bao nhiêu Bq?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị Bq, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: A=λN; 10⁻⁴×10⁷=10³.
- Dữ kiện để thế số: lam = 5; n = 6.
- Kết luận: 30000 Bq. Soát lại đơn vị.
2k=N₀/N
Mẫu phân rã có N/N₀ = 1/32. Số chu kì bán rã đã trôi qua là bao nhiêu?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị chu kì, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: 2k=N₀/N; k=log₂(N₀/N).
- Dữ kiện để thế số: denom = 32.
- Kết luận: 5 chu kì. Soát lại đơn vị.
N=N₀·2−t/T₁⁄₂
Mẫu ban đầu có 256 nghìn hạt chưa phân rã. T₁/₂=6 giờ; sau t=18 giờ, số còn lại (nghìn) là bao nhiêu?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị nghìn hạt, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: N=N₀·2−t/T₁⁄₂.
- Dữ kiện để thế số: n0 = 256; th = 6; t = 18.
- Kết luận: 32 nghìn hạt. Soát lại đơn vị.
Cách xử lí hiện tượng và lỗi sai thường gặp
Định tuổi C-14
So sánh tỉ lệ đồng vị còn lại với giả thiết ban đầu để ước lượng tuổi mẫu hữu cơ trong phạm vi áp dụng.
Y học hạt nhân
Hoạt độ của thuốc phóng xạ giảm theo thời gian, cần tính thời gian và kiểm soát liều nghiêm ngặt.
Ba câu hỏi tự soát trước khi nộp
- Em có mắc lỗi: Trừ nhầm N₀−N và N còn lại.? Nếu có, xem lại định nghĩa và điều kiện vừa học.
- Em có mắc lỗi: Lẫn hoạt độ Bq với liều hấp thụ Gy.? Nếu có, xem lại định nghĩa và điều kiện vừa học.
- Em có mắc lỗi: Dùng λ theo ngày⁻¹ để tính Bq theo giây mà không đổi đơn vị.? Nếu có, xem lại định nghĩa và điều kiện vừa học.
Tám câu mẫu tự kiểm tra
Các câu dưới đây chỉ để kiểm tra nhanh sau khi đọc; bộ luyện tập đầy đủ có thêm các câu vận dụng và tự luận.
Chu kì bán rã là gì?
Đáp án và lời giải
A. Định nghĩa mang tính thống kê.
Sau hai chu kì bán rã, số hạt chưa phân rã còn phần nào so với ban đầu?
Đáp án và lời giải
B. Sau hai chu kì N=N0/4.
Hệ thức định luật phân rã là gì?
Đáp án và lời giải
A. Quy luật số hạt chưa phân rã là hàm mũ giảm.
Mẫu ban đầu có 32 nghìn hạt chưa phân rã. T₁/₂=3 giờ; sau t=6 giờ, số còn lại (nghìn) là bao nhiêu? (Làm tròn đến 3 chữ số thập phân nếu cần.)
Đáp án và lời giải
A. Bước 1 – Xác định điều kiện và công thức: N=N₀·2−t/T₁⁄₂. Bước 2 – Đổi đơn vị theo yêu cầu, dữ kiện: n0 = 32; th = 3; t = 6. Bước 3 – Thế số: (32 × (2−6 ÷ 3)) = 8 nghìn hạt. Bước 4 – Đối chiếu xu hướng của đại lượng, thứ nguyên và phạm vi áp dụng trước khi kết luận.
Xét nhóm nhận định 5 về Phóng xạ và định luật phân rã, chú ý điều kiện mô hình và đơn vị. Chọn Đúng/Sai cho từng ý.
Đáp án và lời giải
a: Đúng; b: Sai; c: Sai; d: Đúng. a) Đúng — Phóng xạ alpha làm A giảm 4, Z giảm 2. Đây là quy tắc phù hợp với các điều kiện trong bài.
b) Sai — Phát biểu không đúng. Kiến thức cần thay vào là: Số hạt chưa phân rã N=N₀·2−t/T₁⁄₂.
c) Sai — Phát biểu không đúng. Kiến thức cần thay vào là: Phóng xạ alpha làm A giảm 4, Z giảm 2.
d) Đúng — Số hạt chưa phân rã N=N₀·2−t/T₁⁄₂. Đây là quy tắc phù hợp với các điều kiện trong bài.
Chu kì bán rã T₁/₂=30 s. Hằng số λ gần bằng bao nhiêu s⁻¹? Dùng ln2≈0,693. (Làm tròn đến 4 chữ số thập phân nếu cần.) Chỉ nhập số, không nhập đơn vị.
Đáp án và lời giải
0.0231. Bước 1 – Xác định điều kiện và công thức: λ=ln2/T. Bước 2 – Đổi đơn vị theo yêu cầu, dữ kiện: t = 30. Bước 3 – Thế số: (0.693 ÷ 30) = 0.0231 s⁻¹. Bước 4 – Đối chiếu xu hướng của đại lượng, thứ nguyên và phạm vi áp dụng trước khi kết luận.
Chu kì bán rã T₁/₂=40 s. Hằng số λ gần bằng bao nhiêu s⁻¹? Dùng ln2≈0,693. (Làm tròn đến 4 chữ số thập phân nếu cần.) Chỉ nhập số, không nhập đơn vị.
Đáp án và lời giải
0.0173. Bước 1 – Xác định điều kiện và công thức: λ=ln2/T. Bước 2 – Đổi đơn vị theo yêu cầu, dữ kiện: t = 40. Bước 3 – Thế số: (0.693 ÷ 40) = 0.0173 s⁻¹. Bước 4 – Đối chiếu xu hướng của đại lượng, thứ nguyên và phạm vi áp dụng trước khi kết luận.
Chu kì bán rã T₁/₂=50 s. Hằng số λ gần bằng bao nhiêu s⁻¹? Dùng ln2≈0,693. (Làm tròn đến 4 chữ số thập phân nếu cần.) Trình bày rõ các bước, công thức, đổi đơn vị và kết luận.
Đáp án và lời giải
Tự luận – chấm theo các bước trình bày. Bước 1 – Xác định điều kiện và công thức: λ=ln2/T. Bước 2 – Đổi đơn vị theo yêu cầu, dữ kiện: t = 50. Bước 3 – Thế số: (0.693 ÷ 50) = 0.0139 s⁻¹. Bước 4 – Đối chiếu xu hướng của đại lượng, thứ nguyên và phạm vi áp dụng trước khi kết luận.
Sơ đồ tư duy đầy đủ 6 nhánh
Sơ đồ SVG được biên soạn theo các ý trọng tâm của bài, phóng to vẫn sắc nét, có thể mở xem riêng.
Điểm dễ nhầm và cách tránh
- Nhầm số hạt còn lại với số hạt đã phân rã
- Dùng ngày cho λ tính theo s mà không quy đổi
- Đồng nhất hoạt độ với liều chiếu xạ
Ôn tập sau khi học
Ghi nhớ công thức trong điều kiện áp dụng, thử tự giải ví dụ và kiểm tra câu chưa chắc trước khi mở lời giải.
Luyện 60 câu của Bài 23 →