Bài 3. Nghệ thuật thuyết phục trong văn nghị luận

Kiến thức cần nhớ

Văn nghị luận thuyết phục bằng hệ thống ý kiến có quan hệ logic, lí lẽ hợp lí và bằng chứng đáng tin. Luận đề là vấn đề trung tâm; luận điểm là ý kiến triển khai vấn đề; lí lẽ giải thích tại sao ý kiến có cơ sở; bằng chứng cung cấp dữ kiện hoặc trường hợp cụ thể. Một dẫn chứng nổi tiếng chưa tự làm cho kết luận đúng nếu mối liên hệ chưa được giải thích.

Kiểm tra lập luận bằng bốn câu hỏi: Tác giả muốn khẳng định điều gì? Vì sao? Dựa vào đâu? Có trường hợp hoặc ý kiến nào cần xem xét thêm?

Yếu tố biểu cảm có thể làm tăng sức tác động nhưng không thay thế bằng chứng. Cần phân biệt phản biện một quan điểm với công kích người nêu quan điểm. Khi dùng số liệu, phải biết nguồn, thời điểm, đối tượng và phạm vi khảo sát; không biến trải nghiệm một người thành kết luận cho tất cả mọi người.

Hướng dẫn đọc văn bản

Hiền tài là nguyên khí của quốc gia

Đọc văn bản của Thân Nhân Trung trong bối cảnh đề cao người tài và việc khắc bia tiến sĩ. Xác định quan hệ giữa vai trò của hiền tài, chính sách bồi dưỡng–trọng dụng và tác dụng của việc ghi danh. Nhận xét về người tài gắn với sự hưng thịnh của quốc gia, không chỉ với thành tích cá nhân.

Phân tích cách lập luận đi từ nguyên lí đến trách nhiệm và hành động cụ thể. Khi liên hệ hiện nay, có thể bàn về cơ hội học tập và môi trường sử dụng năng lực; cần giữ ranh giới giữa nội dung của văn bản xưa với suy nghĩ mở rộng của bản thân. Không đồng nhất hiền tài với người chỉ có điểm số cao.

Yêu và đồng cảm

Theo dõi cách Phong Tử Khải kết nối khả năng đồng cảm với việc cảm nhận đời sống và nghệ thuật. Những quan sát gần gũi giúp vấn đề trừu tượng trở nên cụ thể. Hãy tìm chỗ tác giả chuyển từ một trường hợp được kể hoặc miêu tả sang nhận định rộng hơn.

Đồng cảm là cố gắng hiểu cảm xúc và hoàn cảnh của người khác, không có nghĩa phải tán thành mọi hành vi. Khi viết đoạn phản hồi, chọn một trường hợp trong học tập hoặc sinh hoạt rồi giải thích cách lắng nghe có thể thay đổi phán đoán. Tránh kể một chuyện cảm động mà bỏ mất luận điểm.

Chữ bầu lên nhà thơ

Văn bản của Lê Đạt gợi suy nghĩ về lao động ngôn từ và sự sáng tạo của nhà thơ. Chú ý những cách diễn đạt giàu hình ảnh, những đối lập và thao tác giải thích quan niệm sáng tác. Đọc nhan đề như một cách nói cô đọng về vai trò quyết định của ngôn từ đối với tư cách nghệ thuật.

Không rút gọn ý nghĩa thành “thơ chỉ cần từ lạ”. Cần xem sự lựa chọn, tổ chức và làm mới ngôn từ tạo kinh nghiệm thẩm mĩ như thế nào. Có thể thử thay một từ trong câu thơ đã học, rồi nêu điều mất đi về âm thanh hoặc sắc thái; đó là cách kiểm nghiệm nhận định bằng đọc kĩ.

Thực hành đọc: Thế giới mạng và tôi

Phân biệt trải nghiệm cá nhân, nhận xét và kết luận trong văn bản. Lối tâm sự có thể tạo sự gần gũi nhưng vẫn cần được kiểm tra về phạm vi suy luận. Khi liên hệ, đặt câu hỏi: điều gì trong môi trường mạng giúp mình học tốt, điều gì làm phân tán chú ý, mình có bằng chứng nào từ việc sử dụng của chính mình?

Tiếng Việt: mạch lạc và liên kết

Mạch lạc là sự thống nhất và triển khai hợp lí của nội dung; liên kết là các phương tiện nối các câu, đoạn như lặp, thế, nối hoặc liên tưởng. Có từ nối chưa chắc đã có mạch lạc. Ví dụ: “Đọc sách giúp mở rộng vốn từ. Vì vậy, sân trường có nhiều cây.” có từ nối nhưng thiếu quan hệ nhân quả.

Sửa đoạn bằng cách giữ chung chủ đề: “Đọc sách giúp mở rộng vốn từ. Khi gặp từ mới, em ghi lại và thử dùng trong một câu của mình. Cách đọc ấy giúp em vận dụng từ đã học.” Quan hệ giữa các câu được thể hiện bằng nội dung trước, phương tiện ngôn ngữ hỗ trợ sau.

Viết, nói và nghe

Bài luận thuyết phục người khác từ bỏ một thói quen hoặc quan niệm cần có thái độ tôn trọng. Xác định người đọc, lí do họ duy trì thói quen, tác hại có căn cứ, lợi ích của thay đổi và lộ trình có thể thực hiện. Đón trước một phản đối hợp lí rồi trả lời bằng giải pháp, không quy kết người đọc yếu kém.

Đề luyện: thuyết phục bạn từ bỏ thói quen vừa học vừa mở thông báo mạng xã hội. Dàn ý: mô tả thói quen; phân tích sự gián đoạn; thừa nhận nhu cầu liên lạc; đề xuất tắt thông báo trong một phiên học ngắn và kiểm tra tin vào giờ nghỉ; tự theo dõi kết quả một tuần. Không bịa số liệu về não bộ để tăng vẻ khoa học.

Khi thảo luận vấn đề có ý kiến khác nhau, nhắc lại chính xác ý kiến của bạn trước khi phản hồi. Người điều phối tách điều đã thống nhất, điều còn khác biệt và thông tin cần kiểm tra. Mục tiêu là làm sáng tỏ vấn đề, không phải thắng bằng cách nói lâu hơn.

Trắc nghiệm tự kiểm tra

1. Bằng chứng nào hỗ trợ tốt nhất cho nhận định về thói quen học của một lớp? A. Lời đồn không rõ nguồn. B. Một câu nói truyền miệng. C. Cảm giác của một người ngoài lớp. D. Kết quả khảo sát nêu rõ số người và cách hỏi.

2. Đoạn có nhiều từ “vì vậy” nhưng các câu không cùng vấn đề mắc lỗi chủ yếu nào? A. Mạch lạc. B. Cỡ chữ. C. Thể thơ. D. Ngôi kể.

3. Cách phản hồi nào phù hợp trong thảo luận? A. Chê người nói thiếu hiểu biết. B. Cắt lời ngay khi không đồng ý. C. Nêu đúng ý cần phản biện và đưa lí lẽ. D. Chuyển sang kể chuyện không liên quan.

4. Một bài luận thuyết phục thay đổi thói quen nên có gì? A. Chỉ lời trách móc. B. Giải pháp cụ thể và khả thi. C. Số liệu tự bịa. D. Mệnh lệnh không giải thích.

5. Đồng cảm nên được hiểu thế nào? A. Tán thành mọi hành vi. B. Bỏ qua mọi sai lầm. C. Không có quan điểm riêng. D. Cố gắng hiểu cảm xúc và hoàn cảnh của người khác.

6. Luận điểm khác bằng chứng ở điểm nào? A. Luận điểm là ý kiến cần làm rõ, bằng chứng là căn cứ hỗ trợ. B. Hai khái niệm hoàn toàn đồng nhất. C. Bằng chứng luôn là cảm xúc. D. Luận điểm chỉ là ngày tháng.

Tự luận và vận dụng

Bài 1 – cơ bản. Tìm một luận điểm và một căn cứ trong văn bản Hiền tài là nguyên khí của quốc gia; giải thích mối liên hệ trong khoảng 150 chữ.

Bài 2 – vận dụng. Viết lại đoạn sai về đọc sách và sân trường ở trên thành đoạn ba hoặc bốn câu có mạch lạc; chỉ ra hai phương tiện liên kết đã dùng.

Bài 3 – mở rộng. Viết bài khoảng 500–600 chữ thuyết phục một người từ bỏ thói quen trì hoãn việc học. Nêu ít nhất một phản đối có thể gặp và cách trả lời tôn trọng.