Ngữ văn 7 Bài 6 Bài học cuộc sống: Kiến thức và bài tập

Mục tiêu và kiến thức cần nhớ

Em đọc truyện ngụ ngôn, tục ngữ để rút bài học có điều kiện áp dụng; dùng thành ngữ và nói quá đúng ngữ cảnh; viết bài nghị luận trình bày ý kiến tán thành.

Truyện ngụ ngôn thường ngắn, sử dụng tình huống và hành động của người hoặc vật để gợi bài học về cách sống. Nhân vật có thể mang nét điển hình. Khi rút bài học, cần đi từ diễn biến, kết quả đến nhận xét; không áp bài học thuộc lòng cho mọi truyện.

Tục ngữ thường là câu ngắn, tương đối hoàn chỉnh, đúc kết kinh nghiệm hoặc nhận xét. Vần, nhịp, cấu trúc cân xứng giúp dễ nhớ. Kinh nghiệm dân gian có giá trị trong bối cảnh nhất định; không thay thế mọi tri thức khoa học hay áp dụng tuyệt đối.

Thành ngữ là tổ hợp từ tương đối cố định, thường biểu thị một ý nghĩa khái quát, được dùng như một bộ phận của câu. Ví dụ “chân lấm tay bùn” gợi lao động vất vả; “Có công mài sắt, có ngày nên kim” là một lời khuyên hoàn chỉnh về sự bền bỉ. Phân biệt theo chức năng trong ngữ cảnh, không chỉ đếm số tiếng.

Đọc hiểu các văn bản trong bài

Đẽo cày giữa đường

Theo dõi từng lần người thợ đổi cách làm theo lời góp ý và kết quả cuối cùng. Mấu chốt nằm ở việc tiếp nhận thiếu suy xét, không có căn cứ và mục tiêu ổn định.

Câu hỏi. Bài học có phải “không nghe ai góp ý” không? Gợi ý: Không. Cần lắng nghe, xem căn cứ, đối chiếu mục đích và lựa chọn; tự chủ khác với bảo thủ.

Ếch ngồi đáy giếng của Trang Tử

Đọc đúng văn bản được chọn trong sách Kết nối tri thức: câu chuyện về tầm nhìn giới hạn của ếch và thế giới rộng lớn được gợi mở qua rùa biển. Không ghép kết thúc bị trâu giẫm của một bản truyện khác vào bài này.

Câu hỏi. Lời nói của ếch và rùa tạo nên sự đối chiếu nào? Gợi ý: Giữa hiểu biết nhỏ hẹp với thế giới rộng lớn; từ đó nhắc con người khiêm tốn, mở rộng trải nghiệm và tránh tự mãn.

Con mối và con kiến của Nam Hương

Chú ý cuộc đối thoại và cách sống đối lập. Khi nhân vật nói về lao động hoặc hưởng thụ, kiểm tra lời nói bằng hành động và hậu quả được kể.

Câu hỏi. Vì sao phải xét cả hậu quả, không chỉ lời khoe? Gợi ý: Lời nhân vật có thể tự biện hộ; diễn biến và kết quả giúp người đọc nhận ra giá trị của lao động và vấn đề của lối sống chỉ phá hoại, hưởng thụ.

Một số câu tục ngữ Việt Nam

Với mỗi câu, làm bốn việc: giải nghĩa từ khó, nêu nghĩa trực tiếp, khái quát kinh nghiệm và cho tình huống áp dụng. Câu hỏi: Có thể dùng một câu về kinh nghiệm thời tiết để khẳng định chắc chắn ngày mai mưa không? Gợi ý: Không; cần xem điều kiện, quan sát và thông tin dự báo phù hợp.

Con hổ có nghĩa của Vũ Trinh

Theo dõi sự giúp đỡ và cách đền đáp trong các câu chuyện. Hình tượng con hổ làm nổi bật vấn đề ân nghĩa giữa những chủ thể tưởng như xa cách.

Câu hỏi. Khi liên hệ, em có nên hiểu rằng cần tiếp cận động vật hoang dã để làm việc tốt? Gợi ý: Không. Bài học về biết ơn không phải hướng dẫn hành động nguy hiểm; có thể thể hiện bằng việc trân trọng và đáp lại sự giúp đỡ của người quanh mình.

Thực hành đọc Thiên nga cá măng và tôm hùm của I-van Crư-lốp

Xác định mục tiêu chung, hướng kéo của từng nhân vật và kết quả. Gợi ý: Cùng cố gắng vẫn có thể không hiệu quả khi thiếu phối hợp. Bài học không phải xóa khác biệt cá nhân mà là thống nhất cách hợp tác.

Thực hành tiếng Việt

Nói quá phóng đại mức độ, quy mô hoặc tính chất để nhấn mạnh, tạo ấn tượng. Trong “Tôi chờ dài cả thế kỷ”, người nói nhấn cảm giác lâu, không cung cấp số năm thật. Phân biệt nói quá có dụng ý biểu đạt với thông tin sai nhằm đánh lừa.

Bài tập. Từ “nước đến chân mới nhảy”, đặt câu và giải thích. Gợi ý: “Nếu cứ nước đến chân mới nhảy, em sẽ khó sửa bài trước hạn nộp.” Thành ngữ phê phán việc chờ quá sát lúc cấp bách mới hành động; không chỉ nói về việc nhảy qua nước.

Ngữ liệu luyện tập Chiếc biển của Sóc

Sóc mở quầy hạt và viết biển: “Hạt khô sạch”. Thỏ bảo chữ “khô” không đẹp, Sóc xóa đi. Chim nói ai cũng thấy hạt rồi, Sóc lại xóa chữ “hạt”. Đến trưa, Nhím hỏi quầy bán gì vì trên biển chỉ còn chữ “sạch”. Sóc định cất biển, nhưng Rùa ngăn lại: “Bạn muốn người mua biết điều gì?” Sóc nghĩ một lúc, viết lại loại hạt, ngày đóng gói và cách giữ hạt. Lần này, khi có người góp ý, Sóc hỏi họ vì sao. Quầy nhỏ chưa đông khách ngay, nhưng người đến đều hiểu Sóc bán gì.

Truyện luyện tập do Gia Sư SV biên soạn.

Trắc nghiệm tự kiểm tra

1. Sai lầm ban đầu của Sóc là gì? A. Không có hạt. B. Tự biết mục tiêu. C. Sửa theo góp ý mà không xét mục đích. D. Hỏi nguyên nhân.

2. Lời của Rùa giúp Sóc làm gì? A. Xác định điều cần truyền đạt. B. Bỏ mọi góp ý. C. Đóng quầy. D. Che giấu thông tin.

3. “Chờ dài cả thế kỷ” trong lời nói thông thường có thể là gì? A. Định nghĩa. B. Số liệu khoa học. C. Thuật ngữ. D. Nói quá.

4. Đặc điểm nào phù hợp với tục ngữ? A. Luôn là tiểu thuyết dài. B. Câu đúc kết kinh nghiệm, nhận xét. C. Chỉ là tên người. D. Không có ý nghĩa khái quát.

5. Bài nghị luận tán thành cần gì? A. Nói đồng ý nhiều lần. B. Chê người khác. C. Lí lẽ và bằng chứng phù hợp. D. Chỉ một khẩu hiệu.

6. Bài học từ truyện nên được rút ra thế nào? A. Dựa vào tình huống, hành động, kết quả. B. Chỉ từ tên con vật. C. Chép từ truyện khác. D. Bỏ qua kết thúc.

Tự luận và luyện viết

7. Cơ bản. Tóm tắt vấn đề và cách Sóc giải quyết trong 3–4 câu.

8. Trung bình. So sánh “biết lắng nghe” và “làm theo mọi lời nói”. Nêu một tình huống học tập minh họa.

9. Vận dụng. Viết bài tán thành ý kiến “Khi làm việc nhóm, cần thống nhất mục tiêu và phân công rõ”. Dung lượng luyện tập khoảng 400–500 chữ.

Dàn ý: Giới thiệu vấn đề và thái độ tán thành; giải thích mục tiêu chung, phân công; nêu lí lẽ về tránh bỏ sót hoặc làm trùng, tận dụng khả năng, theo dõi tiến độ; đưa tình huống có thật hoặc giả định được ghi rõ; bàn điều kiện phân công công bằng, biết hỗ trợ; kết bằng cách vận dụng.

Đoạn minh họa: Tôi tán thành việc nhóm cần thống nhất mục tiêu trước khi chia việc. Nếu mỗi bạn hiểu sản phẩm cuối cùng theo một cách, các phần riêng lẻ có thể không ghép được. Chẳng hạn, trong tình huống một nhóm làm áp phích giới thiệu sách, người viết tập trung vào nội dung còn người vẽ lại chọn hình ảnh không liên quan; cả nhóm sẽ phải sửa nhiều. Một bản mô tả ngắn về thông điệp, đối tượng đọc và hạn hoàn thành giúp các thành viên phối hợp. Tuy vậy, phân công rõ không có nghĩa ai chỉ biết phần người ấy; nhóm vẫn cần trao đổi và hỗ trợ khi có khó khăn.

Nói và nghe

Kể lại một truyện ngụ ngôn trong khoảng 3 phút. Giữ cốt truyện và kết quả; có thể thay đổi giọng theo nhân vật nhưng không sửa truyện thành một bài học khác. Sau khi kể, dành 30 giây trao đổi một cách áp dụng bài học vào đời sống.