Ngữ văn 7 Bài 1 Bầu trời tuổi thơ: Kiến thức và bài tập

Mục tiêu và kiến thức cần nhớ

Em học cách đọc một truyện từ những việc thực sự xảy ra: ai làm gì, trong hoàn cảnh nào, điều gì thay đổi. Từ đó, em nhận xét nhân vật bằng chi tiết cụ thể và tóm tắt truyện theo yêu cầu về độ dài.

Đề tài là phạm vi đời sống được kể, chẳng hạn tuổi thơ, gia đình, thiên nhiên. Chủ đề là vấn đề chính tác phẩm đặt ra; cùng viết về tuổi thơ nhưng mỗi truyện có thể nhấn mạnh tình bạn, lòng trắc ẩn hoặc sự trưởng thành. Chi tiết tiêu biểu là chi tiết có sức làm rõ nhân vật hoặc ý nghĩa câu chuyện, không nhất thiết là chi tiết được kể dài nhất.

Người kể chuyện và tác giả không đồng nhất. Ngôi thứ nhất thường xưng tôi hoặc chúng tôi và tham gia vào câu chuyện. Ngôi thứ ba gọi nhân vật bằng tên hoặc đại từ. Khi phân tích tính cách, xem lời nói, hành động, suy nghĩ, quan hệ với người khác và lời người kể; không kết luận chỉ từ tên hay dáng vẻ.

Tóm tắt cần giữ nhân vật chính, sự việc chính, quan hệ nguyên nhân và kết quả. Viết bằng lời của em, theo đúng diễn biến; bỏ nhận xét riêng và chi tiết phụ. Một bản ngắn vẫn phải giúp người đọc hiểu chuyện, không chỉ liệt kê tên nhân vật.

Đọc hiểu các văn bản trong bài

Bầy chim chìa vôi của Nguyễn Quang Thiều

Trọng tâm đọc là sự lo lắng của Mon và Mên trước tình cảnh bầy chim trong mùa nước lên. Theo dõi sự thay đổi từ lo âu đến hồi hộp rồi xúc động. Thiên nhiên tạo ra thử thách để lòng yêu thương những sinh vật nhỏ bé của trẻ em bộc lộ.

Câu hỏi 1. Những lời hỏi và hành động liên tiếp của Mon cho biết điều gì? Gợi ý: Mon không thờ ơ trước nguy cơ của bầy chim; sự lo lắng thôi thúc em tìm cách hành động. Chọn một lời hỏi và một hành động trong sách để chứng minh.

Câu hỏi 2. Vì sao không nên chỉ nhận xét hai anh em là “nghịch ngợm”? Gợi ý: Phải xét mục đích, tình huống và cảm xúc. Việc quan tâm tới sự sống giúp thấy lòng nhân hậu; khi liên hệ thực tế, trẻ em cần nhờ người lớn hỗ trợ, không tự đi ra vùng nước nguy hiểm.

Đi lấy mật của Đoàn Giỏi

Đoạn trích trong Đất rừng phương Nam được kể qua An. Chú ý sự khác nhau giữa cảm nhận còn bỡ ngỡ của An và kinh nghiệm đi rừng của Cò, tía nuôi. Cảnh rừng hiện lên qua quan sát cụ thể, đồng thời làm nổi bật tri thức và sự gắn bó của con người với môi trường sống.

Câu hỏi 1. Ngôi kể giúp người đọc khám phá khu rừng như thế nào? Gợi ý: Người đọc đi theo quan sát, ngạc nhiên và điều An học được; cách kể tạo cảm giác khám phá gần gũi nhưng không có nghĩa An biết mọi suy nghĩ của người khác.

Câu hỏi 2. Khi nói Cò hiểu rừng, em cần đưa bằng chứng gì? Gợi ý: Chọn lời giải thích hoặc cách Cò nhận biết sự vật, giải thích nó cho thấy kinh nghiệm ra sao; không chỉ viết “Cò rất giỏi”.

Ngàn sao làm việc của Võ Quảng

Đây là thơ, không phải truyện chỉ vì có những hình ảnh hoạt động. Quan sát cách thế giới sao trời gắn với những công việc quen thuộc. Phép nhân hóa và trí tưởng tượng khiến bầu trời trở nên gần gũi với đời sống lao động.

Câu hỏi. Hình ảnh các vì sao làm việc gợi thái độ nào? Gợi ý: Sự thích thú, gắn bó với thiên nhiên và vẻ đẹp của lao động. Cần dẫn một hình ảnh cụ thể từ bài thơ, rồi giải thích cách hình ảnh ấy tạo cảm xúc.

Thực hành đọc Ngôi nhà trên cây

Đọc đoạn trích từ Tốt-tô-chan bên cửa sổ của Cư-rô-ya-na-gi Tê-su-cô. Lập hai cột ghi việc Tốt-tô-chan làm và điều em nhận ra về tình bạn với Ya-sư-a-ki. Gợi ý: Chú ý sự kiên trì, quan tâm đến bạn và niềm vui khi cùng vượt trở ngại. Không biến tình bạn thành thương hại; tôn trọng mong muốn và khả năng của người bạn.

Thực hành tiếng Việt

Mở rộng thành phần câu bằng cụm từ giúp thông tin rõ và cụ thể hơn. Trong “Chim hót”, chủ ngữ là “Chim”. Viết “Những con chim nhỏ trong vườn hót líu lo”, chủ ngữ được mở rộng, vị ngữ cũng được bổ sung cách thức. Trong “Sáng, em đọc sách”, thay “Sáng” bằng “Vào buổi sáng chủ nhật” làm thời gian rõ hơn.

Không thêm từ tùy tiện: phần mở rộng phải đúng nghĩa, hợp cấu trúc và cần cho mục đích diễn đạt. Câu dài hơn chưa chắc hay hơn.

Bài tập. Mở rộng chủ ngữ và trạng ngữ của “Chiều, bạn đọc sách”. Một cách làm: “Vào chiều thứ bảy, người bạn ngồi cạnh em đọc sách.” Chủ ngữ: “người bạn ngồi cạnh em”; trạng ngữ: “Vào chiều thứ bảy”.

Ngữ liệu luyện tập Chiếc chậu dưới mái hiên

Sau trận mưa, Lan thấy chiếc chậu cây của lớp nghiêng sát mép hiên. Đất tràn ra sàn, một nhánh non gãy xuống. Bạn định chạy theo nhóm đang chơi cầu thì nghe Minh gọi: “Mình đỡ chậu, bạn nhặt đất nhé!” Lan quay lại. Hai bạn đặt chậu vào chỗ bằng phẳng, gom đất rồi báo cô để được giúp buộc nhánh cây. Đến giờ vào lớp, tay áo Lan lấm một vệt nâu. Em kéo tay áo xuống nhưng Minh cười: “Vệt này giống huy hiệu người cứu cây.” Lan bật cười. Suốt tiết học, thỉnh thoảng em lại nhìn ra chiếc lá xanh đang đọng nước.

Ngữ liệu luyện tập do Gia Sư SV biên soạn.

Trắc nghiệm tự kiểm tra

1. Đoạn Chiếc chậu dưới mái hiên dùng ngôi kể nào? A. Ngôi thứ nhất. B. Ngôi thứ ba. C. Lời người viết nhật ký. D. Lời tự kể của Lan.

2. Chi tiết thể hiện rõ nhất sự thay đổi của Lan là gì? A. Mưa đã tạnh. B. Cây có lá xanh. C. Lan quay lại giúp Minh thay vì đi chơi. D. Lớp có mái hiên.

3. Bản tóm tắt cần ưu tiên điều nào? A. Mọi lời thoại. B. Nhận xét về tác giả. C. Màu của tất cả sự vật. D. Chuỗi sự việc chính.

4. Cụm nào là chủ ngữ trong “Những con chim nhỏ trong vườn hót líu lo”? A. Những con chim nhỏ trong vườn. B. Trong vườn. C. Hót líu lo. D. Những con.

5. Nhận xét nào có căn cứ từ ngữ liệu? A. Lan luôn ghét cây. B. Lan biết thay đổi lựa chọn để giúp đỡ. C. Minh muốn phá cây. D. Cô giáo không quan tâm lớp.

6. Đề tài và chủ đề có quan hệ thế nào? A. Luôn giống hệt nhau. B. Chỉ có thơ mới có chủ đề. C. Đề tài là phạm vi đời sống, chủ đề là vấn đề chính được thể hiện. D. Chủ đề là tên tác giả.

Tự luận và luyện viết

7. Cơ bản. Tóm tắt ngữ liệu trong 2 câu. Chừa khoảng 4 dòng trong vở.

8. Trung bình. Giải thích ý nghĩa lời Minh gọi vệt đất là “huy hiệu”. Viết 4–5 câu.

9. Vận dụng. Viết 6–8 câu nhận xét Lan, có ít nhất hai chi tiết và lời giải thích; tránh kể lại toàn bộ câu chuyện.

Quy trình viết bản tóm tắt: Đọc trọn văn bản; chọn 4–5 sự việc chính; nối theo diễn biến; rút gọn chi tiết phụ; kiểm tra độ dài và độ chính xác. Tập viết cùng một truyện thành bản 3 câu và bản 6 câu để thấy cái gì bắt buộc phải giữ.

Nói và nghe

Thảo luận: “Học sinh có thể chăm sóc không gian xanh của trường bằng những việc nào?” Chuẩn bị ý kiến, hai việc cụ thể và điều kiện an toàn. Nói trong khoảng 2 phút. Người nghe ghi ý chính và một câu hỏi làm rõ; không ngắt lời hoặc chỉ nhận xét giọng nói.