Ngữ văn 7 Bài 3 Cội nguồn yêu thương: Kiến thức và bài tập

Mục tiêu và kiến thức cần nhớ

Em học nhận xét nhân vật có căn cứ, nhận ra tác dụng của sự thay đổi người kể chuyện và viết bài phân tích một nhân vật văn học. Tình yêu thương cần được đọc qua cách con người đối xử với nhau, không chỉ qua lời ca ngợi.

Thay đổi kiểu người kể chuyện có thể làm thay đổi điểm nhìn và lượng thông tin được kể. Cần xác định ai đang kể ở từng phần, dấu hiệu xưng hô và điều người ấy trực tiếp biết. Không mặc nhiên cho rằng toàn truyện chỉ có một người xưng “tôi”.

Phân tích nhân vật gồm nhận xét, bằng chứng và lý giải. Ví dụ: nhân vật kiên nhẫn → chỉ ra hành động lặp lại để giúp bạn → giải thích vì sao việc ấy thể hiện sự kiên nhẫn. Có thể dùng ngoại hình nếu nó thật sự góp phần khắc họa nhân vật; không đánh đồng ngoại hình với phẩm chất.

Cảm nhận có căn cứ cho phép nhiều cách hiểu. Một ý kiến khác gợi ý vẫn có giá trị nếu dùng đúng chi tiết, lập luận hợp lí và không mâu thuẫn với văn bản.

Đọc hiểu các văn bản trong bài

Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần

Chú ý cách người cha giúp con cảm nhận thế giới bằng nhiều giác quan. Quan sát, lắng nghe và trân trọng những món quà nhỏ trở thành con đường nuôi dưỡng tình yêu thương. Nhan đề gợi sự mở rộng khả năng cảm nhận, không chỉ một hành động đóng hoặc mở mắt.

Câu hỏi 1. Cách dạy của người cha có điểm gì đáng chú ý? Gợi ý: Học qua trò chơi, trải nghiệm và sự kiên nhẫn; nêu chi tiết trong sách cho thấy người cha hướng dẫn thay vì chỉ ra lệnh.

Câu hỏi 2. Vì sao giá trị món quà không chỉ ở giá tiền? Gợi ý: Món quà còn chứa tình cảm và sự quan tâm của người tặng. Cần nối nhận xét ấy với tình huống cụ thể, không biến thành lời răn chung.

Người thầy đầu tiên của Trin-ghi-dơ Ai-tơ-ma-tốp

Theo dõi người kể ở phần dẫn và lời kể của An-tư-nai. Hình ảnh thầy Đuy-sen được làm rõ qua những việc thầy làm để trẻ em có cơ hội học tập. Phân tích sự tận tâm qua hành động, cách ứng xử và tác động tới học trò.

Câu hỏi 1. Lời kể từ người học trò có tác dụng gì? Gợi ý: Cho thấy trải nghiệm và lòng biết ơn từ bên trong cuộc đời người chịu ảnh hưởng; làm câu chuyện có chiều sâu hồi tưởng.

Câu hỏi 2. Có thể dùng hoàn cảnh khó khăn để phủ nhận đóng góp của thầy không? Gợi ý: Cần đánh giá việc làm trong hoàn cảnh ấy. Sự thiếu thốn càng giúp thấy nỗ lực; tránh bịa lời thoại hay thành tích ngoài văn bản.

Quê hương của Tế Hanh

Tập trung vào làng chài, hình ảnh con người lao động và nỗi nhớ. Những hình ảnh gắn với hoạt động ra khơi, trở về và cảm giác về biển góp phần làm quê hương trở nên cụ thể. Tình yêu quê không chỉ thể hiện bằng lời nói trực tiếp mà còn qua những gì người viết nhớ.

Câu hỏi. Khi phân tích hình ảnh con thuyền, cần làm gì ngoài kể các bộ phận của thuyền? Gợi ý: Xem từ ngữ, biện pháp nghệ thuật và quan hệ giữa con thuyền với đời sống, tinh thần con người làng chài.

Thực hành đọc Trong lòng mẹ của Nguyên Hồng

Đọc đoạn trích từ Những ngày thơ ấu, theo dõi tâm trạng bé Hồng và cảm giác khi gặp mẹ. Câu hỏi: Vì sao phải phân biệt lời người khác nói về mẹ với điều Hồng cảm nhận? Gợi ý: Các lời kể có điểm nhìn, thái độ khác nhau; sự đối chiếu làm rõ tình yêu và niềm khao khát được che chở của đứa trẻ.

Thực hành tiếng Việt

Số từ biểu thị số lượng hoặc thứ tự. Trong “ba quyển sách”, “ba” chỉ số lượng; trong “bài thứ hai”, “hai” chỉ thứ tự. Cần xét cách dùng, không coi mọi từ có vẻ liên quan đến số đều là số từ trong mọi ngữ cảnh.

Phó từ thường đi kèm danh từ, động từ hoặc tính từ để bổ sung ý nghĩa như số lượng, thời gian, tiếp diễn, mức độ, phủ định, cầu khiến. Ví dụ: “những người bạn”, “đã đọc”, “vẫn chờ”, “rất vui”, “không quên”, “hãy lắng nghe”. Trong “Em vẫn đọc rất chậm”, “vẫn” biểu thị tiếp diễn, “rất” biểu thị mức độ.

Bài tập. Tìm số từ và phó từ trong “Ba bạn vẫn đang đọc rất chăm chú”. Gợi ý: “Ba” là số từ; “vẫn”, “đang”, “rất” là phó từ. “Đọc” biểu thị hoạt động, không phải phó từ.

Ngữ liệu luyện tập Trang sách có dấu gấp

Tôi từng nghĩ bà không thích nghe mình đọc vì mỗi lần tôi vấp, bà lại bảo đọc chậm. Chiều ấy, điện mất. Tôi đem sách ra hiên, đọc cho bà một truyện ngắn. Đến trang cuối, tôi thấy góc giấy gấp rất nhỏ. Bà nói: “Hôm qua con dừng ở đây. Bà muốn biết bạn nhỏ trong truyện có tìm được mẹ không.” Tôi ngạc nhiên: hóa ra bà nhớ cả câu chuyện. Từ hôm đó, tôi thôi đọc thật nhanh để xong nhiệm vụ. Tôi đọc rõ hơn, dừng lại hỏi bà nghĩ gì. Có lúc bà kể một chuyện thời nhỏ. Quyển sách vẫn vậy, nhưng buổi chiều của hai bà cháu đã khác.

Ngữ liệu luyện tập do Gia Sư SV biên soạn.

Trắc nghiệm tự kiểm tra

1. Ai kể ngữ liệu trên? A. Bà. B. Người ngoài cuộc. C. Người cháu xưng tôi. D. Tác giả sách của người cháu.

2. Dấu gấp trang có vai trò gì? A. Cho thấy bà quan tâm câu chuyện. B. Chứng minh sách bị bỏ quên. C. Xác định giá quyển sách. D. Chỉ miêu tả thời tiết.

3. Từ nào là số từ trong “Ba bạn vẫn đang đọc”? A. Vẫn. B. Đang. C. Đọc. D. Ba.

4. “Vẫn” trong “Em vẫn chờ” bổ sung nghĩa gì? A. Thứ tự. B. Tiếp diễn. C. Màu sắc. D. Vị trí.

5. Một luận điểm phân tích nhân vật cần gì? A. Chỉ lời khen. B. Chỉ chép cả truyện. C. Bằng chứng và lý giải. D. Tiểu sử người đọc.

6. Khi thay đổi người kể, điều nào cần kiểm tra? A. Điểm nhìn và phạm vi hiểu biết. B. Giá tiền cuốn sách. C. Khổ giấy. D. Số nét chữ.

Tự luận và luyện viết

7. Cơ bản. Nêu sự thay đổi trong cách đọc của người cháu và nguyên nhân.

8. Trung bình. Viết 5–7 câu phân tích nhân vật người bà, có bằng chứng về hành động và lời nói.

9. Vận dụng. Viết bài phân tích một nhân vật trong tác phẩm đã đọc, khoảng 400–500 chữ để luyện tập. Mở bài giới thiệu tác phẩm, tác giả và nhân vật. Thân bài triển khai 2–3 đặc điểm, mỗi đặc điểm gắn bằng chứng và lời lý giải; chỉ ra một cách khắc họa nổi bật. Kết bài nêu đánh giá và ý nghĩa.

Đoạn minh họa: Người bà trong Trang sách có dấu gấp biết lắng nghe và quan tâm đến thế giới tinh thần của cháu. Dấu gấp nhỏ giữ lại chỗ câu chuyện còn dang dở, còn câu hỏi về bạn nhỏ cho thấy bà nhớ nội dung đã nghe. Bà không yêu cầu cháu chứng tỏ khả năng đọc nhanh; sự quan tâm của bà giúp cháu tự thay đổi. Chi tiết giản dị vì thế tạo nên một bước chuyển thuyết phục trong nhận thức của người kể.

Nói và nghe

Từ một nhân vật, trình bày ý kiến về cách thể hiện lòng biết ơn. Phân biệt việc nhân vật đã làm với bài học em tự rút ra. Người nghe hỏi “Chi tiết nào giúp bạn nhận xét như vậy?”; người nói trả lời vào bằng chứng thay vì lặp lại ý kiến.

Đáp án và hướng dẫn tự sửa

Trắc nghiệm: 1C — người cháu tự kể; 2A — bà giữ chỗ và nhớ nội dung; 3D — ba biểu thị số lượng; 4B — vẫn biểu thị sự tiếp tục; 5C — nhận xét phải được chứng minh; 6A — người kể chi phối cách chuyện được nhìn và kể.

Câu 7: Từ đọc nhanh cho xong sang đọc rõ, trao đổi và lắng nghe bà. Nguyên nhân là người cháu nhận ra bà thực sự theo dõi và thích câu chuyện.

Câu 8: Có thể làm rõ bà quan tâm, kiên nhẫn, biết tạo kết nối. Bằng chứng: gấp trang giữ chỗ, nhớ nhân vật và chia sẻ chuyện thời nhỏ. Không suy diễn bà bị bệnh hoặc không biết chữ vì ngữ liệu không cho biết.

Câu 9: Tự chấm 10 điểm: đúng đối tượng và bố cục 1; nhận xét hợp lí 2; bằng chứng chính xác 2; lý giải và nghệ thuật khắc họa 3; diễn đạt 1; suy nghĩ riêng có căn cứ 1. Không chấm điểm tự động cho một bài văn chỉ dựa số chữ.