Ngữ văn 7 Bài 4 Giai điệu đất nước: Kiến thức và bài tập

Mục tiêu và kiến thức cần nhớ

Em đọc thơ về quê hương, đất nước, biết liên hệ hình ảnh và nhịp điệu với cảm xúc; đồng thời tập đọc một bài nghị luận văn học để hiểu cách người viết đưa ra nhận xét và chứng minh.

Hình ảnh và cảm xúc trong thơ cần được xem trong quan hệ với nhau. Một dòng sông có thể là cảnh thật, cũng có thể gắn với ký ức; không tự gán ý nghĩa biểu tượng cho mọi sự vật. Hãy hỏi: từ nào được chọn, hình ảnh xuất hiện ở đâu và nối với cảm xúc nào?

Nhịp thơ được tạo bằng cách ngắt lời khi đọc; dấu câu, cấu trúc ý nghĩa và mạch cảm xúc đều giúp xác định nhịp. Cách đọc nhanh hoặc chậm phải có căn cứ, không chỉ theo sở thích.

Văn bản nghị luận văn học nêu ý kiến về một tác phẩm hoặc hiện tượng văn học. Người viết cần lí lẽ và dẫn chứng từ tác phẩm. Phải phân biệt lời trong bài thơ với lời người bình thơ; một câu nhận xét của nhà phê bình không phải là một dòng thơ của tác giả.

Bài văn biểu cảm bộc lộ tình cảm đối với người hoặc sự việc. Kể và tả có vai trò làm tình cảm rõ hơn; không kể hết đời một người rồi chỉ thêm “em rất yêu” ở cuối.

Đọc hiểu các văn bản trong bài

Mùa xuân nho nhỏ của Thanh Hải

Theo dõi sự vận động từ cảm nhận mùa xuân thiên nhiên đến mùa xuân đất nước và ước nguyện góp phần vào cuộc sống chung. Hình ảnh nhỏ bé gắn với điều mong muốn bền bỉ; giá trị đóng góp không chỉ đo bằng quy mô hay sự nổi tiếng.

Câu hỏi 1. Vì sao cần đọc ước nguyện của người viết trong mạch cảm xúc toàn bài? Gợi ý: Ước nguyện được chuẩn bị bởi cảm nhận thiên nhiên và đất nước; tách một câu khỏi mạch ấy sẽ làm ý nghĩa nghèo đi.

Câu hỏi 2. Hình ảnh mùa xuân ở nhan đề có thể được hiểu như thế nào? Gợi ý: Vừa gợi vẻ đẹp, sức sống vừa hướng tới phần đóng góp riêng của mỗi con người; cần đối chiếu với các hình ảnh và nguyện ước trong bài.

Gò Me của Hoàng Tố Nguyên

Đọc những hình ảnh cảnh sắc, con người và đời sống quê hương; chú ý âm thanh, màu sắc, nhịp điệu. Những chi tiết cụ thể giúp tình yêu quê hương hiện lên sinh động, tránh trở thành khẩu hiệu.

Câu hỏi 1. Chọn một chi tiết thị giác và một chi tiết thính giác. Chúng bổ sung cho nhau thế nào? Gợi ý: Cảnh vừa có hình vừa có âm thanh, giúp người đọc cảm nhận đời sống đang diễn ra.

Câu hỏi 2. Làm sao nhận xét giọng thơ mà không chỉ nói “hay”? Gợi ý: Chọn từ gợi cảm xúc và cách ngắt nhịp phù hợp, rồi nêu giọng trìu mến, tự hào hoặc rộn ràng ở đoạn đang phân tích.

Bài thơ Đường núi của Nguyễn Đình Thi qua lời bình của Vũ Quần Phương

Văn bản của Vũ Quần Phương là bài bình thơ. Lập ba mục: nhận xét của người bình, bằng chứng từ bài thơ, lời giải thích tác dụng. Khi trích dẫn, ghi rõ câu nào thuộc bài thơ Đường núi, câu nào thuộc bài viết bình luận.

Câu hỏi. Vì sao dẫn chứng phải liên quan trực tiếp nhận xét? Gợi ý: Nhận xét về nhạc điệu cần bằng chứng về âm thanh, vần hoặc nhịp; chỉ kể nội dung cảnh núi chưa đủ chứng minh.

Thực hành đọc Chiều biên giới của Lò Ngân Sủn

Tìm những hình ảnh mở ra vẻ đẹp nơi biên giới và nhận xét tình cảm của người viết. Gợi ý: Kết hợp vẻ đẹp cảnh vật với sự gắn bó con người; giải thích bằng từ ngữ của bài thơ, không gán mọi câu cho một sự kiện lịch sử cụ thể khi chưa có căn cứ.

Thực hành tiếng Việt

Ngữ cảnh gồm phần lời nói xung quanh và tình huống giao tiếp giúp hiểu nghĩa. So sánh: “Mùa xuân đến, cây ra lộc” dùng xuân chỉ mùa; “Tuổi xuân của bà gắn với nghề dạy học” dùng xuân gợi tuổi trẻ. Khi giải nghĩa từ, viết cả nghĩa phù hợp và dấu hiệu giúp nhận ra nghĩa ấy.

Bài tập. Giải thích “ấm” trong “Chiếc áo rất ấm” và “Lời hỏi thăm làm em thấy ấm lòng”. Gợi ý: Câu đầu nói khả năng giữ nhiệt, giảm lạnh; câu sau gợi sự an ủi, quan tâm. Không thay cả hai bằng một định nghĩa máy móc.

Ngữ liệu luyện tập Con đường về nhà

Con đường qua bãi cỏ
Dẫn em về mái nhà
Tiếng chổi bà quét ngõ
Nghe gần trong chiều xa

Một ngọn đèn vừa sáng
Bên cửa sổ thân quen
Em mang từ lớp học
Bao câu chuyện tới đèn

Bài thơ luyện tập do Gia Sư SV biên soạn.

Trắc nghiệm tự kiểm tra

1. Bài thơ luyện tập có số tiếng phổ biến trong mỗi dòng là bao nhiêu? A. Bốn. B. Năm. C. Sáu. D. Tám.

2. Cảm xúc gắn với quê nhà được thể hiện rõ nhất qua điều gì? A. Số dòng thơ. B. Giá ngọn đèn. C. Kích thước bãi cỏ. D. Những âm thanh, hình ảnh thân quen.

3. “Ấm lòng” thường chỉ điều gì? A. Cảm giác được an ủi, yêu thương. B. Nhiệt độ chính xác. C. Một loại áo. D. Một địa danh.

4. Văn bản bình thơ khác bài thơ ở điểm nào? A. Không có ý nghĩa. B. Không được dẫn chứng. C. Dùng lập luận để bàn về thơ. D. Chỉ có số liệu.

5. Bài văn biểu cảm cần tập trung vào đâu? A. Tiểu sử đầy đủ. B. Tình cảm được làm rõ qua chi tiết và suy nghĩ. C. Danh sách ngày tháng. D. Lời khen không có dẫn giải.

6. Muốn hiểu đúng từ đa nghĩa, trước hết nên làm gì? A. Chọn nghĩa đầu tiên nhớ được. B. Bỏ câu chứa từ. C. Đoán theo số chữ. D. Xét từ trong ngữ cảnh.

Tự luận và luyện viết

7. Cơ bản. Chỉ ra hai hình ảnh gợi cảm giác thân thuộc trong ngữ liệu.

8. Trung bình. Giải thích sự kết hợp “nghe gần” và “chiều xa” trong 4–5 câu.

9. Vận dụng. Viết bài biểu cảm về một người hoặc một việc khiến em thấy mình được gắn bó với gia đình, trường học hay cộng đồng. Dung lượng luyện tập khoảng 400–500 chữ.

Dàn ý: Mở bài giới thiệu đối tượng và cảm xúc chung. Thân bài chọn 2–3 chi tiết hoặc kỷ niệm, sau mỗi chi tiết nói rõ suy nghĩ và tình cảm; có thể cho thấy cảm xúc thay đổi theo thời gian. Kết bài khẳng định điều em trân trọng bằng lời chân thành, tránh hứa quá lớn.

Đoạn minh họa: Ngày trở lại thư viện sau kỳ nghỉ, em nhận ra bác thủ thư vẫn đặt chiếc ghế thấp cạnh kệ truyện. Chiếc ghế đã cũ, mặt gỗ nhẵn ở mép vì nhiều bàn tay bám vào. Trước đây em coi nó là đồ vật bình thường. Hôm ấy, nhìn một bạn nhỏ dễ dàng lấy được quyển sách trên cao, em chợt hiểu sự quan tâm đôi khi nằm trong một việc rất lặng lẽ. Em biết ơn bác vì đã nghĩ đến những người đọc nhỏ tuổi như chúng em.

Nói và nghe

Trình bày ý kiến về một hoạt động thiện nguyện phù hợp lứa tuổi: làm sạch tủ sách lớp, hỗ trợ bạn ôn bài hoặc quyên góp sách theo hướng dẫn của nhà trường. Nêu mục đích, đối tượng, cách thực hiện, điều cần tránh và cách biết hoạt động có ích. Không dùng hình ảnh người được giúp để gây chú ý khi chưa có sự đồng ý.