Ngữ văn 7 Bài 9 Hòa điệu với tự nhiên: Kiến thức và bài tập
Mục tiêu và kiến thức cần nhớ
Em đọc văn bản thông tin về tự nhiên và văn hóa, nhận diện cách triển khai thông tin, vai trò của cước chú, tài liệu tham khảo và phương tiện phi ngôn ngữ; viết, nói rõ quy tắc một trò chơi hoặc hoạt động.
Thông tin chính là điều cốt lõi văn bản muốn cung cấp. Chi tiết có thể giải thích, minh họa hoặc làm rõ thông tin ấy. Các cách triển khai thường gặp gồm theo thời gian, theo từng khía cạnh, theo nguyên nhân và kết quả, so sánh hoặc nêu vấn đề rồi giải pháp. Cần dựa trình tự thực tế, không đoán chỉ từ nhan đề.
Phương tiện phi ngôn ngữ như hình, sơ đồ, bảng có thể giúp hình dung hoặc so sánh. Khi đọc bảng, xem tên, nhãn, đơn vị và nguồn; không lấy một hình minh họa làm bằng chứng định lượng. Chú thích hình cần được đọc cùng hình.
Cước chú thường giải thích hoặc bổ sung thông tin gắn với một vị trí trong văn bản. Tài liệu tham khảo giúp nhận biết những nguồn được sử dụng và tra cứu lại. Có nguồn không tự động bảo đảm mọi nhận xét đều đúng; vẫn cần kiểm tra sự phù hợp giữa nguồn và điều được nói.
Đọc hiểu các văn bản trong bài
Thủy tiên tháng Một của Thô-mát L Phrít-man
Chú ý vấn đề biến đổi khí hậu, các biểu hiện được nêu và cách người viết đưa dẫn chứng để giải thích. Phân biệt hiện tượng thời tiết trong một thời điểm với xu thế khí hậu trong thời gian dài; đọc đúng phạm vi của dữ kiện.
Câu hỏi 1. Vì sao một hiện tượng riêng lẻ chưa đủ chứng minh toàn bộ xu thế? Gợi ý: Xu thế cần dữ liệu trong phạm vi và thời gian phù hợp; ví dụ có thể gợi vấn đề nhưng không thay toàn bộ bằng chứng.
Câu hỏi 2. Tên một loài hoa và thời điểm nở có vai trò gì trong bài? Gợi ý: Tạo điểm bắt đầu cụ thể để người đọc tiếp cận vấn đề rộng hơn; cần xem cách văn bản nối chi tiết với lập luận.
Lễ rửa làng của người Lô Lô của Phạm Thùy Dung
Theo dõi các phần chuẩn bị, thực hiện và ý nghĩa văn hóa của nghi lễ. Phân biệt điều người viết mô tả với niềm tin của cộng đồng được giới thiệu. Tôn trọng văn hóa không có nghĩa chuyển mọi niềm tin thành kết luận khoa học.
Câu hỏi. Sắp xếp theo trình tự giúp ích gì? Gợi ý: Người đọc hiểu việc gì diễn ra trước, việc gì tiếp sau và vai trò của người tham gia; không nhầm phần chuẩn bị với phần kết thúc.
Bản tin về hoa anh đào của Nguyễn Vĩnh Nguyên
Chú ý sự kết nối giữa cảnh sắc, đời sống tinh thần và cách con người đón nhận một bản tin về thiên nhiên. Văn bản có chất tản văn; không xem toàn bộ bài là bản thống kê khách quan chỉ vì nhan đề có từ “bản tin”.
Câu hỏi. Một tin về hoa có thể mang lại điều gì ngoài thông tin về mùa? Gợi ý: Gợi sự chú ý tới vẻ đẹp, nhịp sống và nhu cầu nuôi dưỡng tâm hồn; chọn đoạn cụ thể để chứng minh.
Thực hành đọc Thân thiện với môi trường của Nguyễn Hữu Quỳnh Hương
Tìm điều được bàn, ví dụ và lời nhắc về hành động. Câu hỏi: Muốn đánh giá một lựa chọn có thân thiện với môi trường, có nên chỉ nhìn nhãn quảng cáo? Gợi ý: Cần xem cách sử dụng, tái sử dụng, xử lý và thông tin có thể kiểm chứng; tránh kết luận từ một từ ngữ đẹp.
Thực hành tiếng Việt
Yếu tố Hán Việt góp phần tạo nghĩa của nhiều từ. Ví dụ “sinh” trong “sinh vật” liên quan đến sự sống; “thủy” trong “thủy sản” liên quan đến nước. Không phải mọi tiếng đồng âm đều cùng nghĩa: “sinh” trong các từ khác cần được kiểm tra theo ngữ cảnh và cấu tạo từ.
Bài tập. Giải thích sự khác nhau giữa “bảo tồn” và “bảo vệ” trong hai câu “bảo tồn một giống cây quý” và “bảo vệ cây khỏi bị giẫm”. Gợi ý: Bảo tồn nhấn việc giữ gìn để tiếp tục tồn tại, không mất đi; bảo vệ nhấn chống tác động có hại. Hai từ liên quan nhưng không thay thế hoàn toàn trong mọi trường hợp.
Đọc cước chú: Xác định ký hiệu ở phần chính, tìm đúng nội dung chú thích, rồi trở lại câu đang đọc. Khi ghi nguồn, tối thiểu cần đủ thông tin nhận diện tài liệu; không viết một địa chỉ chung không tìm được bài đã dùng.
Ngữ liệu luyện tập Quy tắc đổi sách ở lớp
Mỗi bạn mang tối đa hai cuốn sách phù hợp lứa tuổi, còn đủ trang và ghi tên mình trên phiếu rời. Không viết thông tin cá nhân của người khác vào sách. Ban tổ chức kiểm tra tình trạng rồi phát một thẻ cho mỗi cuốn đạt yêu cầu. Đến lượt, mỗi bạn dùng một thẻ để chọn một cuốn. Nếu hai bạn cùng chọn một cuốn, người có lượt trước được chọn trước; bạn còn lại có thể chọn sách khác hoặc chờ lượt đổi tiếp theo. Sách chưa có người chọn được trả về chủ cũ sau hoạt động. Người tham gia giữ gìn sách và báo ban tổ chức nếu thấy thiếu trang, không tự ý giấu sách để giữ chỗ.
Quy tắc hoạt động luyện tập do Gia Sư SV biên soạn.
Trắc nghiệm tự kiểm tra
1. Mục đích chính của ngữ liệu là gì? A. Kể tiểu sử. B. Tả một khu rừng. C. Hướng dẫn tham gia hoạt động đổi sách. D. Bình một bài thơ.
2. Một bạn có hai cuốn đạt yêu cầu sẽ nhận bao nhiêu thẻ? A. Một. B. Hai. C. Ba. D. Không có thẻ.
3. Nếu hai bạn cùng chọn một cuốn, cần làm gì? A. Giấu sách. B. Tranh giành. C. Bỏ mọi quy tắc. D. Theo thứ tự lượt đã quy định.
4. Cước chú thường có chức năng gì? A. Giải thích hoặc bổ sung cho vị trí cụ thể. B. Thay toàn bộ văn bản. C. Xóa nguồn. D. Chỉ trang trí.
5. Khi đọc bảng số liệu, cần chú ý điều gì? A. Chỉ màu nền. B. Chỉ kích thước bảng. C. Tên, nhãn, đơn vị và nguồn. D. Chỉ chữ đầu tiên.
6. Quy tắc rõ ràng cần có điều nào? A. Nhiều từ hoa mỹ. B. Thao tác, điều kiện và cách xử lý tình huống. C. Lời hứa thắng tuyệt đối. D. Không cần đối tượng tham gia.
Tự luận và luyện viết
7. Cơ bản. Liệt kê ba việc người tham gia cần thực hiện trước khi chọn sách.
8. Trung bình. Vì sao cần quy định cách xử lý khi hai bạn cùng chọn một cuốn? Nêu một điểm có thể bổ sung để hoạt động rõ hơn.
9. Vận dụng. Viết bài thuyết minh quy tắc một trò chơi hoặc hoạt động em biết, khoảng 350–450 chữ để luyện tập. Chọn hoạt động an toàn, phù hợp lứa tuổi.
Dàn ý: Giới thiệu hoạt động, mục đích và người tham gia; nêu địa điểm, dụng cụ, chuẩn bị; giải thích các bước theo thứ tự; làm rõ điều được làm, không được làm, cách tính kết quả hoặc kết thúc; xử lý tình huống dễ tranh cãi; nhắc điều kiện an toàn và ý nghĩa.
Đoạn minh họa: Trước khi bắt đầu trò chơi nối từ, nhóm thống nhất chỉ dùng các từ có nghĩa và không lặp từ đã nói trong lượt chơi. Người đầu tiên nêu một từ gồm hai tiếng; người tiếp theo dùng tiếng cuối ấy làm tiếng đầu của một từ mới. Mỗi lượt có tối đa mười giây suy nghĩ. Nếu có tranh luận về nghĩa, nhóm tạm dừng để tra từ điển hoặc nhờ người phụ trách giải thích. Đây là luật do nhóm lựa chọn cho buổi chơi, vì các nơi có thể áp dụng cách chơi khác nhau.
Nói và nghe
Giải thích quy tắc trong 3 phút rồi để một bạn làm thử. Người nghe ghi chỗ chưa rõ về lượt chơi, điểm hoặc điều kiện kết thúc. Sửa hướng dẫn dựa trên việc người khác thực hiện được, không chỉ dựa việc người nói thấy mình đã nói đủ.
Đáp án và hướng dẫn tự sửa
Trắc nghiệm: 1C — hướng dẫn hoạt động; 2B — một thẻ cho một sách đạt yêu cầu; 3D — quy tắc xử lý tranh chấp; 4A — gắn với phần cần giải thích; 5C — giúp hiểu đúng số liệu; 6B — người đọc cần biết thực hiện thế nào.
Câu 7: Mang sách phù hợp và đủ trang; ghi tên trên phiếu rời; để ban tổ chức kiểm tra, nhận thẻ; chờ đến lượt. Nêu ba việc đúng và theo thứ tự hợp lí.
Câu 8: Quy định giúp tránh tranh giành, bảo đảm công bằng và giữ hoạt động diễn ra. Có thể bổ sung cách xác định lượt, thời gian hoạt động hoặc nơi nhận lại sách; không bổ sung điều trái quy tắc đã nêu.
Câu 9: Tự chấm 10 điểm: giới thiệu, chuẩn bị 2; bước thực hiện rõ 3; luật và cách xử lý 2; an toàn, điều kiện kết thúc 1; diễn đạt, bố cục 2. Người đọc phải có thể làm theo mà không phải đoán những thao tác quan trọng.