Ngữ văn 7 Bài 5 Màu sắc trăm miền: Kiến thức và bài tập

Mục tiêu và kiến thức cần nhớ

Em khám phá vẻ đẹp vùng miền qua tùy bút, tản văn và văn bản giới thiệu văn hóa; hiểu sự đa dạng của ngôn ngữ và viết bản tường trình chính xác, rõ ràng.

Tùy bút thường bắt đầu từ con người, cảnh vật, sự việc thực rồi triển khai linh hoạt theo cảm xúc, liên tưởng của người viết. Tản văn là văn xuôi có cách viết linh hoạt, thường cô đọng, giàu suy nghĩ và dấu ấn cá nhân. Hai thể loại có điểm giao nhau; không phân loại chỉ bằng số trang.

Chất trữ tình biểu hiện qua tình cảm, cách chọn hình ảnh, nhịp câu và ngôn từ gợi cảm. Cái tôi tác giả là cách quan sát, cảm nhận và suy ngẫm riêng được thể hiện trong bài. Không phải cứ xuất hiện từ “tôi” mới có dấu ấn cá nhân.

Đọc văn bản về văn hóa cần phân biệt thông tin giới thiệu với cảm nhận của người viết. Có thể trân trọng một phong tục mà vẫn đặt câu hỏi về bối cảnh, ý nghĩa và cách thực hành phù hợp hiện nay.

Đọc hiểu các văn bản trong bài

Tháng Giêng mơ về trăng non rét ngọt của Vũ Bằng

Đoạn trích từ Thương nhớ Mười Hai gắn cảnh sắc tháng Giêng với ký ức và nỗi nhớ. Chú ý những cảm giác được huy động, sự đan xen cảnh vật với sinh hoạt và giọng văn thiết tha. Cảnh xuân được nhìn qua tâm trạng, không phải bản thống kê thời tiết.

Câu hỏi 1. Cụm “rét ngọt” gợi cách cảm nhận nào? Gợi ý: Cái rét được cảm nhận bằng sắc thái dễ chịu, gắn bó trong ngữ cảnh hồi tưởng; không giải nghĩa “ngọt” chỉ như vị đường.

Câu hỏi 2. Dấu ấn cá nhân xuất hiện ở đâu? Gợi ý: Ở điều người viết nhớ, cách liên tưởng, từ ngữ và nhịp điệu bộc lộ tình cảm. Chọn một đoạn cụ thể để chỉ rõ.

Chuyện cơm hến của Hoàng Phủ Ngọc Tường

Đọc cách một món ăn mở ra câu chuyện về khẩu vị, đời sống và bản sắc văn hóa Huế. Người viết không chỉ liệt kê nguyên liệu mà còn bộc lộ sự gắn bó với nếp sống của con người.

Câu hỏi 1. Vì sao không nên tóm ý bài chỉ bằng công thức nấu cơm hến? Gợi ý: Cần giữ quan hệ giữa món ăn và văn hóa, giọng điệu, thái độ của người viết.

Câu hỏi 2. Nhận xét của tác giả về món ăn có phải khẩu vị bắt buộc của mọi người không? Gợi ý: Đó là góc nhìn có dấu ấn cá nhân; có thể phân tích sức gợi mà vẫn tôn trọng khác biệt khẩu vị.

Hội lồng tồng

Văn bản của Trần Quốc Vượng, Lê Văn Hảo, Dương Tất Từ giới thiệu sinh hoạt văn hóa. Khi đọc, xác định thông tin về thời điểm, hoạt động và ý nghĩa cộng đồng. Chú ý cách sắp xếp thông tin giúp người chưa biết lễ hội hình dung được.

Câu hỏi. Chi tiết lễ hội có giá trị gì ngoài tạo không khí vui? Gợi ý: Gắn với ước vọng mùa màng, đời sống lao động, sự gặp gỡ và gắn kết cộng đồng. Trả lời theo chi tiết bài đọc, không nhập hoạt động của lễ hội khác.

Thực hành đọc Những khuôn cửa dấu yêu của Trương Anh Ngọc

Theo dõi cách chi tiết khuôn cửa mở ra cảm nhận về không gian sống và con người. Nhiệm vụ: Chọn một hình ảnh, ghi điều được quan sát và điều được liên tưởng. Gợi ý: Hai phần có liên quan nhưng không giống nhau; nhận xét riêng phải dựa từ ngữ của văn bản.

Thực hành tiếng Việt

Từ ngữ địa phương được dùng quen thuộc ở một hoặc một số vùng; từ ngữ toàn dân có phạm vi sử dụng rộng hơn. Ví dụ, trong nhiều ngữ cảnh, “má” tương ứng “mẹ”, “bắp” tương ứng “ngô”. Cách dùng có thể thay đổi theo vùng và ngữ cảnh, nên không gán tuyệt đối một từ cho mọi người ở một địa phương.

Từ địa phương giúp lời nhân vật tự nhiên, tạo sắc thái văn hóa. Khi viết văn bản hành chính cho nhiều người đọc, ưu tiên cách diễn đạt phổ thông, dễ hiểu; không xem giọng địa phương là lỗi hay lý do để trêu chọc.

Bài tập. Viết lại “Má dặn con mua bắp” bằng từ phổ thông phù hợp. Gợi ý: “Mẹ dặn con mua ngô.” Khi phân tích lời nhân vật trong truyện, có thể giữ nguyên cách nói ban đầu để không mất sắc thái.

Ngữ liệu luyện tập Mùi bánh đầu ngõ

Mỗi sáng chủ nhật, đầu ngõ nhà tôi lại có mùi bánh mới. Cô bán hàng không rao to; cô xếp bánh lên chiếc khay tre đã sẫm màu. Bà thường chọn một chiếc còn ấm, bẻ làm đôi, phần nhiều nhân hơn đưa cho tôi. Khi chuyển nhà, tôi đã nghĩ mình sẽ quên con ngõ nhỏ. Nhưng một buổi đi ngang tiệm bánh, mùi thơm bất chợt khiến tôi đứng lại. Tôi nhớ tiếng bà hỏi cô bán hàng, nhớ bàn tay nhăn nheo giữ chiếc bánh cho khỏi rơi. Hóa ra có những nơi mình mang theo không bằng tấm bản đồ, mà bằng một mùi hương.

Ngữ liệu luyện tập do Gia Sư SV biên soạn.

Trắc nghiệm tự kiểm tra

1. Đặc điểm nổi bật của ngữ liệu là gì? A. Chỉ dẫn kỹ thuật. B. Bảng số liệu. C. Biên bản hành chính. D. Ký ức và cảm xúc cá nhân.

2. Chi tiết bánh gắn với bà chủ yếu gợi điều gì? A. Công thức bánh. B. Sự chăm sóc và tình thân. C. Quy định giao thông. D. Lịch sử khay tre.

3. Dùng từ địa phương trong lời nhân vật có thể giúp gì? A. Tạo sắc thái tự nhiên, vùng miền. B. Luôn làm câu sai. C. Xóa đặc điểm nhân vật. D. Thay toàn bộ cốt truyện.

4. Bản tường trình cần ưu tiên điều nào? A. Cảm xúc bay bổng. B. Nói quá. C. Sự việc chính xác, rõ trách nhiệm. D. Kết thúc bất ngờ.

5. Dấu ấn cái tôi trong tản văn thể hiện ở đâu? A. Chỉ tên tác giả. B. Chỉ bìa sách. C. Chỉ dấu ngoặc. D. Cách quan sát, cảm nhận, suy nghĩ.

6. Cách ứng xử phù hợp với khác biệt giọng nói là gì? A. Bắt mọi người nói giống mình. B. Tôn trọng và hỏi lại khi chưa hiểu. C. Chế giễu. D. Kết luận người khác học kém.

Tự luận và luyện viết

7. Cơ bản. Tìm hai chi tiết cho thấy bà quan tâm người cháu.

8. Trung bình. Giải thích câu kết ngữ liệu trong 4–6 câu, phân biệt nghĩa đen và ý nghĩa gợi ra.

9. Vận dụng. Viết bản tường trình về một sự việc giả định: em sơ ý làm rách sách mượn của thư viện lớp. Chỉ dùng dữ kiện trong tình huống em đã xác lập, không đổ lỗi cho người không liên quan.

Bản tường trình cần có: Quốc hiệu, tiêu ngữ; địa điểm và thời gian viết; tên văn bản; người nhận; người viết; diễn biến gồm thời gian, địa điểm, người liên quan và sự việc; nguyên nhân, hậu quả, phần trách nhiệm của mình; cam đoan hoặc đề nghị phù hợp; chữ ký và họ tên.

Mẫu phần nội dung: Vào giờ đọc sách chiều ngày 12 tháng 10 năm 2026, tại lớp 7A, em mượn một quyển truyện từ tủ sách lớp. Khi kéo sách khỏi ngăn quá chật, em làm rách mép một trang. Em đã báo lớp trưởng và giữ nguyên phần giấy bị rách. Em nhận trách nhiệm về việc lấy sách thiếu cẩn thận, đề nghị được sửa sách theo hướng dẫn của cô phụ trách và sẽ cẩn thận hơn khi sử dụng sách chung. Em cam đoan những điều trình bày trên đúng với sự việc.

Tình huống và ngày tháng trong mẫu dùng để luyện viết; khi tường trình việc thật phải thay bằng dữ kiện đúng.

Nói và nghe

Trình bày ý kiến về việc giữ gìn một nét văn hóa em biết. Nêu nét văn hóa, giá trị, việc học sinh có thể làm và cách tôn trọng khác biệt. Khi chưa biết một thông tin, ghi lại để kiểm tra; không kể một truyền thuyết như sự kiện lịch sử đã được xác minh.