Bài 5. Những câu chuyện hài

Kiến thức cần nhớ

Hài kịch thể hiện mâu thuẫn gây cười qua hành động, lời thoại và tình huống sân khấu. Khi đọc kịch bản, phân biệt lời nhân vật với chỉ dẫn sân khấu. Nhân vật có thể tự bộc lộ sự lố bịch mà không cần người kể đứng ra nhận xét. Cần hình dung cử chỉ, giọng nói, vị trí và quan hệ giữa các nhân vật.

Truyện cười thường ngắn, tập trung vào một tình huống và có chỗ kết thúc làm bật mâu thuẫn. Tiếng cười có thể phê phán khoe khoang, thiếu chủ kiến, dốt mà tự phụ hoặc những ứng xử trái lẽ thường. Cần phân tích cơ chế gây cười, không chỉ kể lại rồi viết “truyện rất hài”.

Hướng dẫn đọc văn bản

Trưởng giả học làm sang – Molière

Theo dõi khát vọng được xem là sang trọng của nhân vật cùng cách người khác khai thác tâm lí ấy. Quần áo, lời tâng bốc và cách ứng xử có thể trở thành dấu hiệu của sự chạy theo hình thức. Khi đọc phân vai, thay đổi giọng nói theo mục đích nhân vật. Đừng đánh đồng mong muốn học hỏi với sự học đòi thiếu hiểu biết mà tác phẩm phê phán.

Chùm truyện cười dân gian Việt Nam

Với Lợn cưới, áo mới, tìm phần thông tin thừa trong câu hỏi và câu đáp, rồi giải thích động cơ khoe của. Với Treo biển, theo dõi quá trình sửa biển và sự thiếu cân nhắc của người chủ trước từng góp ý; không kết luận rằng mọi lời góp ý đều vô ích. Với Nói dóc gặp nhau, chỉ ra mức độ phóng đại và cách lời khoác lác bị đẩy đến chỗ tự bộc lộ.

Chùm ca dao trào phúng

Xác định đối tượng, lời nói hoặc hành động tạo mâu thuẫn, sau đó đọc nhịp điệu và giọng điệu. Cách nói dân gian ngắn nhưng có thể tạo đối lập sắc nét giữa lời tự nhận và thực chất. Khi liên hệ hiện nay, nêu tình huống tương tự về hành vi, không gán nhãn một nhóm người dựa trên nghề nghiệp hoặc xuất thân.

Thực hành đọc: Giá không có ruồi

Theo dõi cách nhân vật giải thích sự việc, đặc biệt xu hướng tìm nguyên nhân ở bên ngoài. Tự hỏi lời biện bạch có phù hợp với hành động thực tế không. Chọn chi tiết làm thay đổi cách người đọc nhìn nhân vật và giải thích tác dụng của kết thúc. Không thay câu chuyện bằng một bài giảng đạo đức dài.

Tiếng Việt: câu hỏi tu từ và hàm ý

Câu hỏi tu từ mang hình thức hỏi nhưng chủ yếu để khẳng định, phủ định, bộc lộ cảm xúc hoặc tác động người nghe, không nhằm lấy thông tin còn thiếu. “Ai lại nỡ bỏ mặc bạn lúc khó khăn?” trong lời khuyên thường nhấn mạnh điều không nên làm. Cùng một hình thức có thể là câu hỏi thật trong tình huống khác.

Nghĩa tường minh được thể hiện trực tiếp; nghĩa hàm ẩn được suy ra từ lời nói và ngữ cảnh. Khi một bạn đứng trước cửa lớp đóng kín và nói “Trong này nóng quá”, lời ấy có thể gợi ý mở cửa, nhưng không thể khẳng định hàm ý đó nếu không biết tình huống. Diễn giải hàm ý cần vừa đủ căn cứ.

Viết: nghị luận về một thói xấu

Chọn thói quen có thể mô tả cụ thể như khoe thành tích quá mức, đổ lỗi hoặc làm việc qua loa. Giải thích biểu hiện, phân tích hậu quả, tìm nguyên nhân và đề xuất cách sửa. Có thể phân biệt biểu hiện gần nhau: tự tin khác khoe khoang, tiết kiệm khác keo kiệt, lắng nghe khác làm theo mọi góp ý. Phê phán cần có đường hướng thay đổi.

Đoạn minh họa: “Đổ lỗi có thể giúp một người tránh cảm giác khó chịu trong chốc lát nhưng lại che mất nguyên nhân cần sửa. Nếu bài làm sai vì đọc vội, việc chỉ trách đề khó sẽ không giúp lần sau khá hơn. Nhận trách nhiệm không có nghĩa phủ nhận mọi điều kiện bên ngoài; đó là xác định phần mình có thể điều chỉnh và bắt đầu từ phần ấy.”

Nói và nghe

Thực hiện một cuộc trao đổi ba phút về thói quen trì hoãn. Người nói nêu tình huống giả định, nguyên nhân và một bước thay đổi nhỏ. Người nghe phản hồi bằng câu hỏi cụ thể: “Nếu lịch học thay đổi, bạn sẽ điều chỉnh kế hoạch thế nào?” Tránh dùng biệt danh chế giễu một bạn trong lớp.

Trắc nghiệm tự kiểm tra

1. Chỉ dẫn sân khấu giúp người đọc hiểu gì? A. Giá sách. B. Hành động, cử chỉ hoặc cách tổ chức biểu diễn. C. Tiểu sử mọi khán giả. D. Điểm kiểm tra.

2. Thông tin thừa trong Lợn cưới, áo mới làm nổi bật điều gì? A. Thói khoe khoang. B. Lòng dũng cảm. C. Kiến thức thời tiết. D. Tài đo đạc.

3. Câu hỏi tu từ chủ yếu nhằm gì? A. Luôn yêu cầu trả lời bằng số. B. Luôn hỏi địa chỉ. C. Chỉ dùng trong phỏng vấn. D. Nhấn ý hoặc bộc lộ thái độ thay vì lấy thông tin.

4. Muốn hiểu hàm ý cần điều gì? A. Chỉ đếm từ. B. Bỏ qua người nói. C. Xem lời nói trong ngữ cảnh. D. Chọn ý tùy thích.

5. Bài nghị luận phê phán một thói xấu nên có gì? A. Chỉ lời trách mắng. B. Biểu hiện, tác hại, lí lẽ và hướng sửa. C. Tên thật người bị chê. D. Tin đồn.

6. Bài học phù hợp từ Treo biển là gì? A. Cân nhắc góp ý bằng mục đích và lí lẽ. B. Không bao giờ nghe ai. C. Luôn sửa theo mọi người. D. Mọi tấm biển đều sai.

Tự luận và vận dụng

Bài tập 1: Chỉ ra hai lời thoại thể hiện tâm lí học đòi trong đoạn kịch đã học. Phân tích tác dụng của lời tâng bốc đối với hành động nhân vật.

Bài tập 2: Viết tình huống trong đó “Bạn có thể nói nhỏ hơn không?” là lời đề nghị. Nêu nghĩa tường minh và mục đích giao tiếp.

Bài tập 3: Viết khoảng 500 chữ về thói đổ lỗi; có ít nhất một đoạn phân biệt nhận trách nhiệm với nhận lỗi thay người khác.