Bài 1. Thế giới kì ảo

Mục tiêu và kiến thức cốt lõi

Nhận biết truyện truyền kì qua sự đan xen giữa đời sống và yếu tố khác thường; phân tích nhân vật, chi tiết, lời kể và chủ đề. Một sự việc kì ảo cần được đọc trong quan hệ với hoàn cảnh con người: nó giải quyết nút thắt nào, gửi gắm mong ước gì, có xóa được nỗi đau thực tế không? Khi tóm tắt, giữ chuỗi nguyên nhân – biến cố – kết quả, không kể lại mọi chi tiết.

Phân biệt tác giả với người kể chuyện. Người kể có thể thuật hành động, dẫn lời nhân vật hoặc bình luận; mỗi kiểu lời tạo một khoảng cách khác nhau với sự việc. Chủ đề là vấn đề và cách nhìn của tác phẩm, không chỉ là tên đề tài như “gia đình” hay “con người”.

Hướng dẫn đọc bốn văn bản

Chuyện người con gái Nam Xương

Theo dõi Vũ Nương trong quan hệ với chồng, mẹ chồng và con để nhận ra phẩm chất qua việc làm. Chi tiết cái bóng vừa thể hiện tình thương con vừa tạo hiểu lầm trong hoàn cảnh thiếu tin cậy. Khi phân tích bi kịch, kết nối sự nghi ngờ của Trương Sinh, chiến tranh chia cách và vị thế người phụ nữ. Sự trở về giữa dòng sông làm sáng tỏ phẩm giá nhưng không khôi phục đời sống gia đình đã mất; vì thế không nên gọi đây là kết thúc hoàn toàn có hậu.

Dế chọi

Truyện của Bồ Tùng Linh đặt số phận gia đình Thành vào việc tìm và nộp dế. Em hãy nối thú vui của người có quyền với sức ép đổ xuống người dân để thấy ý nghĩa phê phán. Chi tiết hóa thân làm câu chuyện lạ lùng, đồng thời khiến sự lệ thuộc của con người trở nên nhức nhối. Sự đổi đời cuối truyện cần đọc cùng những tai họa trước đó; vận may của một gia đình không chứng minh xã hội đã công bằng.

Sơn Tinh – Thủy Tinh

Đọc bài thơ của Nguyễn Nhược Pháp như một cách sáng tạo lại chất liệu truyền thuyết. So sánh cốt truyện quen thuộc với cách miêu tả nhân vật, cảnh cầu hôn và giao tranh trong bài thơ. Chú ý chi tiết tạo vẻ trẻ trung, hóm hỉnh, nhịp kể và những hình ảnh phóng đại. Không đồng nhất giọng thơ hiện đại với lời kể của bản truyền thuyết; cần chỉ ra tác giả đã làm mới chất liệu ở đâu.

Thực hành đọc: Ngọc nữ về tay chân chủ

Tự lập phiếu gồm bốn ô: biến cố chính, chi tiết kì ảo, lựa chọn của nhân vật, ý nghĩa kết thúc. Với mỗi chi tiết lạ, ghi cả việc nó báo trước hoặc tác động đến diễn biến. Dùng chú thích SGK để hiểu cách gọi người và quan niệm thời xưa. Câu trả lời tốt phân biệt điều văn bản kể với cách em đánh giá; tránh lấy quan niệm trong truyện làm quy tắc bắt buộc cho đời sống hôm nay.

Tiếng Việt: điển tích, điển cố và yếu tố Hán Việt

Điển tích, điển cố gợi lại chuyện, nhân vật hoặc lời văn quen thuộc trong kho văn hóa trước đó. Cách đọc: nhận diện cụm từ → tra chú thích → xác định điều được gợi → giải thích tác dụng trong câu. Chẳng hạn, hình tượng Vọng Phu gợi sự chờ đợi, thủy chung; phải xét hoàn cảnh lời nói để hiểu sắc thái cụ thể.

Các yếu tố Hán Việt cùng âm có thể khác nghĩa. “Đồng” trong “đồng tâm” chỉ sự cùng chung, còn “đồng” trong “nhi đồng” chỉ trẻ em. Không suy nghĩa từ âm đọc đơn lẻ; đối chiếu từ ghép, ngữ cảnh và từ điển. Ví dụ tự luyện: “Cả nhóm đồng lòng bảo vệ sân trường xanh” dùng “đồng” theo nghĩa cùng chung.

Viết, nói và nghe

Luyện viết nghị luận về một vấn đề cần giải quyết trong quan hệ với tự nhiên, chẳng hạn rác nhựa sau giờ ăn. Dàn ý: nêu hiện tượng cụ thể → phân tích tác hại và nguyên nhân → cân nhắc ý kiến khác → đề xuất giải pháp. Mỗi giải pháp cần người thực hiện, cách làm và dấu hiệu kiểm tra kết quả. Không tự tạo số liệu rồi trình bày như khảo sát thật.

Khi trình bày trong ba phút, chọn một thông điệp và hai bằng chứng có thể kiểm tra. Người nghe ghi riêng luận điểm, bằng chứng và điều còn chưa rõ; hỏi vào cách thực hiện giải pháp, không công kích người nói.

Trắc nghiệm tự kiểm tra

1. Điểm cần chú ý khi đọc yếu tố kì ảo là gì? A. Chỉ tìm chuyện đáng sợ B. Quan hệ với số phận và chủ đề C. Bỏ qua hoàn cảnh xã hội D. Xem mọi chi tiết là sự thật lịch sử

2. Cách hiểu phù hợp về kết thúc Chuyện người con gái Nam Xương là gì? A. Gia đình đoàn tụ như trước B. Mọi bất công biến mất C. Phẩm giá được làm rõ nhưng mất mát còn đó D. Vũ Nương chưa từng bị nghi ngờ

3. “Đồng” trong “đồng tâm” gần với nghĩa nào? A. Cùng chung B. Trẻ em C. Kim loại D. Cánh đồng

4. Khi gặp điển cố chưa hiểu, nên làm gì trước? A. Bỏ cả câu B. Đoán theo âm C. Chép một lời giải bất kì D. Đọc chú thích và kiểm tra ngữ cảnh

5. Giải pháp nào cụ thể hơn cho việc giảm rác sau giờ ăn? A. Mọi người cần tốt hơn B. Mỗi tổ bố trí hộp gom chai và kiểm đếm mỗi tuần C. Rác rất xấu D. Nhà trường phải làm tất cả

6. Phân tích Dế chọi cần tránh kết luận nào? A. Chi tiết lạ có thể mang ý nghĩa phê phán B. Sức ép quyền lực tác động đến gia đình C. May mắn cuối truyện chứng tỏ xã hội đã công bằng D. Cốt truyện có quan hệ nhân quả

Tự luận và vận dụng

Nhiệm vụ 1. Viết khoảng 150 chữ phân tích một tác dụng của chi tiết cái bóng; kết nối ít nhất hai thời điểm trong truyện.

Nhiệm vụ 2. Chọn một chi tiết kì ảo trong Dế chọi hoặc Ngọc nữ về tay chân chủ, ghi sự việc trước và sau chi tiết ấy rồi giải thích vai trò của nó.

Nhiệm vụ 3. Lập dàn ý về giảm đồ nhựa dùng một lần ở trường; trình bày một giải pháp có thể triển khai trong hai tuần.