KHOA HỌC TỰ NHIÊN 8 · BÀI 44
Hệ sinh thái: chuỗi thức ăn, lưới thức ăn và dòng năng lượng – KHTN 8
Mũi tên trong chuỗi thức ăn đi từ thức ăn đến sinh vật sử dụng nó, cho biết chiều truyền vật chất và năng lượng.
Học xong, em làm được gì?
Xác định thành phần hệ sinh thái, đọc lưới thức ăn và phân biệt dòng năng lượng với tuần hoàn vật chất.
Kiến thức nền: Quần xã và quan hệ dinh dưỡng.
Nhìn hình để hiểu
Trên màn hình nhỏ, vuốt ngang hình để xem rõ chữ và mũi tên.
Quần xã và môi trường vô sinh
Hệ sinh thái gồm quần xã sinh vật, môi trường vô sinh và tương tác giữa chúng. Sinh vật sản xuất tạo chất hữu cơ từ nguồn vô cơ, thường nhờ quang hợp; sinh vật tiêu thụ lấy chất hữu cơ từ sinh vật khác; sinh vật phân giải như nhiều vi khuẩn và nấm phân hủy chất hữu cơ.
Đọc chuỗi và lưới
Ví dụ cỏ → châu chấu → ếch → rắn. Mũi tên từ sinh vật bị ăn đến sinh vật ăn. Nhiều chuỗi có mắt xích chung tạo lưới thức ăn. Một loài ăn nhiều nguồn có thể thuộc các bậc dinh dưỡng khác nhau tùy chuỗi. Mô hình là sự giản lược, không khẳng định hệ tự nhiên chỉ có các loài được vẽ.
Vật chất và năng lượng
Vật chất trao đổi giữa thành phần sống và không sống, có thể tuần hoàn. Năng lượng truyền qua các bậc dinh dưỡng và phần lớn dần phân tán dưới dạng nhiệt; không tuần hoàn theo cách vật chất. Tháp năng lượng giảm lên bậc cao khi tính cùng diện tích và thời gian; không suy mọi tháp số lượng hoặc sinh khối đều có hình dạng giống hệt.
Hai ví dụ giải từng bước
Ví dụ 1
Đọc cỏ → thỏ → cáo.
- Cỏ: sản xuất; thỏ: tiêu thụ bậc 1; cáo: tiêu thụ bậc 2 trong chuỗi này.
- Năng lượng chuyển từ cỏ tới thỏ rồi cáo.
Ví dụ 2
Điều tra một góc vườn trường.
- Ghi các nhóm sinh vật quan sát được cùng ánh sáng, đất và nước.
- Không bắt phá, không chạm loài lạ; đánh dấu phần chưa xác định thay vì đoán tên loài.
Chỗ dễ nhầm
- Không đảo mũi tên thành từ kẻ săn mồi đến con mồi.
- Không nói năng lượng được tái chế hoàn toàn như nguyên tố hóa học.
Năm câu tự kiểm tra
Làm trước khi mở lời giải. Câu chọn đáp án, đúng–sai và trả lời ngắn có phản hồi tại chỗ; câu tự luận để em tự đối chiếu lập luận.
Câu 1
Trong cỏ → châu chấu → ếch, sinh vật sản xuất là?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đáp án: B. Cỏ.
Cỏ tạo chất hữu cơ nhờ quang hợp.
Câu 2
Chuỗi cỏ → châu chấu → ếch → rắn có mấy mắt xích?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Có bốn nhóm sinh vật được biểu diễn.
Câu 3
Đúng hay sai?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Kết quả: a) Sai; b) Đúng; c) Đúng; d) Đúng.
Vật chất chết và chất thải từ nhiều bậc đều có thể đi vào con đường phân giải. Ý d: Đúng. Trong các ví dụ quen thuộc, cây xanh dùng quang hợp để tạo chất hữu cơ.
Câu 4
Viết một lưới nhỏ có hai chuỗi dùng chung cỏ và rắn.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Ví dụ cỏ → châu chấu → ếch → rắn và cỏ → chuột → rắn. Đây là mô hình minh họa; quan hệ cụ thể phải phù hợp loài thực tế.
Câu 5
Vì sao bảo vệ hệ sinh thái không chỉ là giữ nguyên số lượng động vật?
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Cần bảo vệ cả sinh vật sản xuất, phân giải, môi trường vô sinh và tương tác. Đất, nước hoặc quan hệ dinh dưỡng bị hỏng có thể làm cả hệ suy giảm.
Sơ đồ ghi nhớ
- Sống + vô sinh + tương tác.
- Sản xuất, tiêu thụ, phân giải.
- Mũi tên: thức ăn → người ăn.
- Vật chất tuần hoàn; năng lượng truyền qua.