KHOA HỌC TỰ NHIÊN 8 · BÀI 43
Quần xã sinh vật: đa dạng và quan hệ giữa các loài – KHTN 8
Trong một ao, cá, tảo, thực vật và vi sinh vật không sống tách biệt; các quần thể tạo nên mạng quan hệ.
Học xong, em làm được gì?
Phân biệt quần thể–quần xã, mô tả đa dạng và các quan hệ hỗ trợ, đối kháng.
Kiến thức nền: Quần thể, loài và nhân tố hữu sinh.
Nhìn hình để hiểu
Trên màn hình nhỏ, vuốt ngang hình để xem rõ chữ và mũi tên.
Nhiều quần thể cùng tồn tại
Quần xã là tập hợp các quần thể thuộc nhiều loài cùng sống trong không gian, thời gian xác định và có quan hệ với nhau. Chỉ phần sinh vật thuộc quần xã; nước, đất và ánh sáng thuộc môi trường vô sinh liên quan đến hệ sinh thái.
Đa dạng và vai trò loài
Số loài và mức đồng đều về số cá thể giữa các loài là hai khía cạnh của đa dạng. Loài ưu thế có ảnh hưởng lớn do số lượng, sinh khối hoặc hoạt động; loài đặc trưng tiêu biểu cho quần xã trong bối cảnh xét. Không kết luận đa dạng chỉ bằng tổng số cá thể.
Quan hệ hỗ trợ và đối kháng
Cộng sinh: các loài liên quan cùng có lợi và gắn bó; hội sinh: một bên có lợi, bên kia không bị ảnh hưởng đáng kể. Cạnh tranh, kí sinh, sinh vật ăn sinh vật khác là các quan hệ đối kháng. Tác động phụ thuộc hoàn cảnh; bảo vệ đa dạng cần giữ sinh cảnh và các quan hệ, không chỉ giữ vài loài nổi bật.
Hai ví dụ giải từng bước
Ví dụ 1
Một ao có quần thể cá rô, tảo và ốc cùng các loài khác.
- Mỗi nhóm cùng loài có thể là một quần thể.
- Các quần thể tương tác tạo thành quần xã; thêm môi trường vô sinh mới xét hệ sinh thái.
Ví dụ 2
Hai ô đều 100 cá thể: ô A có 2 loài, ô B có 8 loài.
- Về số loài, B phong phú hơn.
- Chưa đủ đánh giá mọi khía cạnh đa dạng nếu chưa biết phân bố số cá thể theo loài.
Chỗ dễ nhầm
- Quần xã không gồm nước và đất như thành phần sinh vật.
- Tổng cá thể cao không tự chứng minh đa dạng cao.
Năm câu tự kiểm tra
Làm trước khi mở lời giải. Câu chọn đáp án, đúng–sai và trả lời ngắn có phản hồi tại chỗ; câu tự luận để em tự đối chiếu lập luận.
Câu 1
Quần xã khác quần thể cơ bản ở điểm nào?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đáp án: A. Gồm nhiều loài.
Quần xã gồm các quần thể thuộc nhiều loài.
Câu 2
Quan hệ một bên có lợi, bên kia không bị ảnh hưởng đáng kể gọi là gì?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đó là cách mô tả cơ bản của hội sinh.
Câu 3
Đúng hay sai?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Kết quả: a) Sai; b) Đúng; c) Đúng; d) Đúng.
Nước là yếu tố vô sinh, không phải quần thể. Ý d: Đúng. Các quần thể có mối quan hệ với nhau trong không gian và thời gian xác định.
Câu 4
Phân biệt cạnh tranh và sinh vật ăn sinh vật khác.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Cạnh tranh là sử dụng nguồn sống chung có hạn, thường gây bất lợi cho các bên. Quan hệ ăn–bị ăn là một loài sử dụng loài khác làm thức ăn.
Câu 5
Vì sao bảo vệ một loài có thể cần bảo vệ nhiều loài khác?
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Loài đó phụ thuộc thức ăn, thụ phấn, nơi trú hoặc các quan hệ sinh thái. Mất loài liên quan có thể ảnh hưởng khả năng tồn tại dù loài mục tiêu không bị săn bắt trực tiếp.
Sơ đồ ghi nhớ
- Nhiều quần thể, nhiều loài.
- Đa dạng có nhiều khía cạnh.
- Hỗ trợ hoặc đối kháng.
- Bảo vệ cả sinh cảnh.