KHOA HỌC TỰ NHIÊN 8 · BÀI 42
Quần thể sinh vật: mật độ, nhóm tuổi và biến động – KHTN 8
Một nhóm cá cùng loài sống và sinh sản trong một hồ khác với tập hợp cá nhiều loài trong chợ.
Học xong, em làm được gì?
Nhận biết quần thể, tính mật độ và giải thích biến động số lượng.
Kiến thức nền: Loài, sinh sản và đọc số liệu.
Nhìn hình để hiểu
Trên màn hình nhỏ, vuốt ngang hình để xem rõ chữ và mũi tên.
Cùng loài, cùng không gian và thời điểm
Quần thể gồm các cá thể cùng loài sống trong một khoảng không gian, thời điểm xác định và có khả năng sinh sản tạo thế hệ mới. Không phải cứ nhiều cá thể cùng tên gọi thông thường là một quần thể; cần xác định loài và quan hệ trong tự nhiên.
Các đặc trưng cơ bản
Mật độ là số cá thể trên một đơn vị diện tích hoặc thể tích. Tỉ lệ giới tính, cấu trúc nhóm tuổi và cách phân bố phản ánh đặc điểm quần thể. Nhóm trước sinh sản, đang sinh sản và sau sinh sản có vai trò khác nhau. Không kết luận quần thể khỏe chỉ từ một con số mật độ.
Số lượng luôn có thể biến đổi
Sinh và nhập cư làm tăng số lượng; tử vong và xuất cư làm giảm. Nguồn sống, dịch bệnh, thiên địch và hoạt động con người ảnh hưởng các quá trình ấy. Bảo vệ quần thể cần giữ nơi sống, giảm khai thác quá mức và duy trì khả năng sinh sản, không chỉ tăng số cá thể trước mắt.
Hai ví dụ giải từng bước
Ví dụ 1
Có 120 cây cùng loài trong ô 300 m².
- Mật độ = 120/300.
- D = 0,4 cây/m².
Ví dụ 2
Ban đầu 100 cá thể; sinh 20, chết 5, nhập 8, xuất 3.
- Số cuối = 100 + 20 − 5 + 8 − 3.
- Có 120 cá thể, với điều kiện số liệu đầy đủ và không trùng đếm.
Chỗ dễ nhầm
- Mật độ khác tổng số lượng.
- Không gộp nhiều loài vào một quần thể.
Năm câu tự kiểm tra
Làm trước khi mở lời giải. Câu chọn đáp án, đúng–sai và trả lời ngắn có phản hồi tại chỗ; câu tự luận để em tự đối chiếu lập luận.
Câu 1
Tập hợp phù hợp nhất với quần thể là?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đáp án: D. Các cây thông cùng loài trong một khu rừng có khả năng sinh sản.
Đáp ứng tiêu chí cùng loài, khu vực và khả năng tạo thế hệ.
Câu 2
200 cá thể trong 50 m² có mật độ bao nhiêu cá thể/m²?
Xem lời giải và cách kiểm tra
200/50 = 4 cá thể/m².
Câu 3
Quần thể 80 cá thể, sinh 10, chết 6, không di cư. Số cuối là?
Xem lời giải và cách kiểm tra
80 + 10 − 6 = 84.
Câu 4
Hai quần thể đều 100 cá thể nhưng diện tích lần lượt 10 và 50 ha. So sánh mật độ.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Mật độ lần lượt 10 và 2 cá thể/ha. Quần thể thứ nhất có mật độ gấp 5 lần dù tổng số bằng nhau.
Câu 5
Vì sao khai thác quá nhiều cá thể đang sinh sản có thể làm quần thể suy giảm lâu dài?
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Làm giảm khả năng tạo thế hệ mới, thay đổi nhóm tuổi và số lượng bổ sung; nếu mức sinh không bù được mất mát, quần thể có thể tiếp tục giảm.
Sơ đồ ghi nhớ
- Cùng loài.
- Không gian và thời điểm xác định.
- Mật độ, giới tính, nhóm tuổi.
- Sinh + nhập; chết + xuất.