KHOA HỌC TỰ NHIÊN 8 · BÀI 41
Môi trường sống và nhân tố sinh thái – KHTN 8
Một cây dưới bóng râm và cây ngoài nắng nhận những điều kiện khác nhau, ngay cả khi ở cùng khu vườn.
Học xong, em làm được gì?
Phân loại môi trường, nhân tố vô sinh–hữu sinh và đọc giới hạn sinh thái.
Kiến thức nền: Nhu cầu sống và quan hệ giữa sinh vật với môi trường.
Nhìn hình để hiểu
Trên màn hình nhỏ, vuốt ngang hình để xem rõ chữ và mũi tên.
Môi trường cung cấp điều kiện sống
Môi trường sống là nơi sinh vật tồn tại cùng các yếu tố tác động đến nó. Có thể phân biệt môi trường nước, trên cạn, trong đất và sinh vật. Cách phân loại phục vụ học tập; một loài có thể sử dụng nhiều môi trường ở các giai đoạn hoặc hoạt động khác nhau.
Vô sinh và hữu sinh
Nhân tố vô sinh gồm ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, pH và các yếu tố không sống khác. Nhân tố hữu sinh gồm tác động từ sinh vật như cạnh tranh, vật ăn thịt, vật chủ và hoạt động của con người. Cần phân biệt đối tượng với tác động: nước là môi trường, nhiệt độ nước là một nhân tố.
Giới hạn sinh thái
Mỗi loài có khoảng chịu đựng đối với một nhân tố trong những điều kiện xác định, gồm khoảng thuận lợi và các vùng gây stress. Ngoài giới hạn có thể không sống được. Giới hạn thay đổi theo loài, giai đoạn và các yếu tố khác; không lấy số liệu minh họa của một loài áp dụng cho mọi loài.
Hai ví dụ giải từng bước
Ví dụ 1
Phân loại ánh sáng, sâu ăn lá và độ ẩm.
- Ánh sáng, độ ẩm: vô sinh.
- Sâu ăn lá tác động lên cây: hữu sinh.
Ví dụ 2
Số liệu giả định: cây phát triển tốt nhất ở 20–30 °C, vẫn sống ở 10–40 °C.
- Khoảng thuận lợi minh họa: 20–30 °C.
- Giới hạn sống được theo dữ liệu: 10–40 °C; không gán số này cho mọi cây.
Chỗ dễ nhầm
- Không gọi mọi yếu tố xung quanh đều là nhân tố hữu sinh.
- Khoảng thuận lợi hẹp hơn hoặc nằm trong khoảng chịu đựng.
Năm câu tự kiểm tra
Làm trước khi mở lời giải. Câu chọn đáp án, đúng–sai và trả lời ngắn có phản hồi tại chỗ; câu tự luận để em tự đối chiếu lập luận.
Câu 1
Nhân tố nào là vô sinh?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đáp án: C. Nhiệt độ.
Nhiệt độ là yếu tố vật lí không sống.
Câu 2
Trong ví dụ cây sống được 10–40 °C, khoảng chịu đựng rộng bao nhiêu °C?
Xem lời giải và cách kiểm tra
40 − 10 = 30 °C; đây là dữ liệu giả định.
Câu 3
Đúng hay sai?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Kết quả: a) Đúng; b) Sai; c) Đúng; d) Đúng.
Giới hạn khác nhau theo loài và điều kiện. Ý d: Đúng. Ánh sáng là yếu tố vật lí của môi trường, không phải sinh vật.
Câu 4
Vì sao không thể kết luận cây chỉ chịu tác động của ánh sáng khi so sánh hai góc vườn?
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Hai vị trí còn có thể khác độ ẩm, đất, gió hoặc sinh vật khác. Cần kiểm soát hoặc ghi nhận các yếu tố để suy luận có cơ sở.
Câu 5
Nêu ví dụ môi trường sinh vật.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Kí sinh trùng sống trong hoặc trên cơ thể vật chủ sử dụng cơ thể sinh vật làm môi trường; cần phân biệt vật chủ với toàn bộ môi trường đất hoặc nước xung quanh.
Sơ đồ ghi nhớ
- Xác định môi trường.
- Vô sinh: yếu tố không sống.
- Hữu sinh: tác động sinh vật.
- Mỗi loài có giới hạn riêng.