KHOA HỌC TỰ NHIÊN 8 · BÀI 40
Sinh sản ở người: dậy thì, thụ tinh và sức khỏe sinh sản – KHTN 8
Dậy thì diễn ra với nhịp độ khác nhau ở mỗi người. Hiểu khoa học giúp chăm sóc cơ thể và tôn trọng nhau.
Học xong, em làm được gì?
Phân biệt tạo giao tử, thụ tinh, làm tổ; hiểu kinh nguyệt và các nguyên tắc bảo vệ sức khỏe sinh sản.
Kiến thức nền: Tế bào, hormone và hệ cơ quan.
Nhìn hình để hiểu
Trên màn hình nhỏ, vuốt ngang hình để xem rõ chữ và mũi tên.
Giao tử và cơ quan sinh sản
Tinh hoàn tạo tinh trùng và tiết hormone; buồng trứng tạo tế bào trứng và tiết hormone. Tinh trùng đi qua hệ ống dẫn và được hòa với dịch tuyến tạo tinh dịch. Ở hệ sinh sản nữ, vòi trứng liên hệ buồng trứng với tử cung; tử cung là nơi thai phát triển sau khi làm tổ. Tên cơ quan phải được dùng khoa học, không gắn với đánh giá phẩm chất con người.
Thụ tinh, làm tổ và kinh nguyệt
Thụ tinh là sự kết hợp tinh trùng và trứng, thường ở vòi trứng, tạo hợp tử. Phôi phân chia, di chuyển rồi có thể làm tổ ở niêm mạc tử cung. Khi không có thai, niêm mạc tử cung bong theo chu kì gây kinh nguyệt; không phải toàn bộ máu trong cơ thể bị thay. Chu kì có thể chưa đều ở tuổi dậy thì, không mặc định mọi người đều 28 ngày hoặc rụng trứng đúng ngày 14.
Chăm sóc và bảo vệ bản thân
Giữ vệ sinh phù hợp, thay sản phẩm kinh nguyệt theo hướng dẫn, tôn trọng riêng tư và ranh giới cơ thể. Không quan hệ tình dục là cách tránh mang thai do quan hệ; nếu có quan hệ, cần thông tin và dịch vụ phù hợp. Bao cao su dùng đúng, nhất quán giúp giảm nguy cơ mang thai và nhiều nhiễm trùng lây qua đường tình dục; thuốc tránh thai không phòng các nhiễm trùng này. Không có biện pháp nào bảo đảm tuyệt đối. Không tự dùng thuốc; tìm nhân viên y tế, người lớn tin cậy khi cần hỗ trợ hoặc bị ép buộc.
Hai ví dụ giải từng bước
Ví dụ 1
Phân biệt thụ tinh và làm tổ.
- Thụ tinh: hai giao tử kết hợp, thường tại vòi trứng.
- Làm tổ: phôi bám và phát triển trong niêm mạc tử cung; là bước khác xảy ra sau.
Ví dụ 2
Một bạn có chu kì khác 28 ngày có thể tự kết luận mắc bệnh không?
- Không; chu kì biến thiên giữa người và theo giai đoạn phát triển.
- Nếu đau nhiều, ra máu bất thường hoặc lo lắng, trao đổi với nhân viên y tế thay vì tự chẩn đoán.
Chỗ dễ nhầm
- Không đồng nhất thụ tinh với làm tổ.
- Không dùng “ngày an toàn” như bảo đảm tránh thai, nhất là chu kì chưa đều.
Năm câu tự kiểm tra
Làm trước khi mở lời giải. Câu chọn đáp án, đúng–sai và trả lời ngắn có phản hồi tại chỗ; câu tự luận để em tự đối chiếu lập luận.
Câu 1
Thụ tinh ở người thường xảy ra ở đâu?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đáp án: B. Vòi trứng.
Tinh trùng và trứng thường kết hợp tại vòi trứng.
Câu 2
Phôi thường làm tổ ở cơ quan nào?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Phôi làm tổ trong niêm mạc tử cung trong thai kì bình thường.
Câu 3
Đúng hay sai?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Kết quả: a) Sai; b) Sai; c) Đúng; d) Đúng.
Chu kì và thời điểm dậy thì biến thiên; thuốc tránh thai không phòng STI. Ý d: Đúng. Trứng đã thụ tinh tiếp tục phát triển và di chuyển về tử cung để làm tổ.
Câu 4
Phân biệt vai trò của buồng trứng và tử cung.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Buồng trứng tạo tế bào trứng và hormone; tử cung tiếp nhận phôi làm tổ và hỗ trợ thai phát triển. Hai cơ quan không thay thế chức năng cho nhau.
Câu 5
Nêu hai nguyên tắc ứng xử khi bạn cùng lớp có thay đổi dậy thì.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Tôn trọng riêng tư, không trêu chọc hoặc chia sẻ thông tin cá nhân; hỗ trợ bạn tiếp cận người lớn tin cậy hoặc nhân viên y tế khi có thắc mắc hay khó chịu.
Sơ đồ ghi nhớ
- Tinh hoàn và buồng trứng tạo giao tử.
- Thụ tinh thường ở vòi trứng.
- Làm tổ ở tử cung.
- Tôn trọng, vệ sinh, tìm hỗ trợ đúng.