KHOA HỌC TỰ NHIÊN 8 · BÀI 39
Da và điều hòa thân nhiệt – KHTN 8
Mồ hôi chỉ làm mát hiệu quả khi có thể bay hơi; chiếc áo và không khí xung quanh đều ảnh hưởng quá trình này.
Học xong, em làm được gì?
Nêu các lớp da, chức năng bảo vệ và đáp ứng với nóng, lạnh.
Kiến thức nền: Nội môi, truyền nhiệt và bay hơi.
Nhìn hình để hiểu
Trên màn hình nhỏ, vuốt ngang hình để xem rõ chữ và mũi tên.
Cấu tạo gắn với chức năng
Da gồm biểu bì và lớp bì; dưới da là lớp mô dưới da thường giàu mỡ. Da tạo hàng rào bảo vệ, chứa thụ thể cảm giác và các tuyến. Lớp bì có mạch máu; biểu bì không có mạch máu trực tiếp. Mô dưới da góp phần dự trữ năng lượng, đệm và cách nhiệt.
Khi nóng và khi lạnh
Khi nóng, tăng dòng máu qua da và tiết mồ hôi giúp tăng tỏa nhiệt; bay hơi mồ hôi lấy năng lượng từ cơ thể. Khi lạnh, giảm dòng máu qua da hạn chế mất nhiệt, run cơ có thể làm tăng sinh nhiệt. Đây là các đáp ứng điều hòa, không phải mọi người có thân nhiệt cố định đúng 37 °C ở mọi lúc và mọi vị trí đo.
Chăm sóc và phòng tác hại
Giữ da sạch, dùng trang phục và chống nắng phù hợp; không tự nặn tổn thương hoặc dùng hóa chất lạ. Trong trời nóng, nghỉ ở nơi mát và uống phù hợp; nếu xuất hiện lú lẫn, ngất hoặc biểu hiện nặng cần gọi trợ giúp y tế, không chỉ coi là mệt thông thường. Thực hành đo nhiệt độ cần đúng thiết bị, vị trí và hướng dẫn vệ sinh.
Hai ví dụ giải từng bước
Ví dụ 1
Vì sao trời nóng ẩm có thể khó chịu hơn nóng khô ở điều kiện tương tự?
- Không khí ẩm làm mồ hôi khó bay hơi hơn.
- Khả năng làm mát bằng bay hơi giảm, dù vẫn có mồ hôi trên da.
Ví dụ 2
Mặc áo phù hợp khi trời lạnh giúp giữ ấm thế nào?
- Giảm truyền nhiệt ra môi trường và giữ lớp khí cách nhiệt.
- Áo hỗ trợ giữ nhiệt do cơ thể sinh ra, không tự tạo nhiệt như lò sưởi.
Chỗ dễ nhầm
- Mồ hôi nhỏ giọt chưa bay hơi không làm mát hiệu quả như phần bay hơi.
- Không xem mọi số đo nhiệt độ ở mọi vị trí là tương đương.
Năm câu tự kiểm tra
Làm trước khi mở lời giải. Câu chọn đáp án, đúng–sai và trả lời ngắn có phản hồi tại chỗ; câu tự luận để em tự đối chiếu lập luận.
Câu 1
Quá trình làm mát gắn với mồ hôi là?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đáp án: A. Bay hơi.
Bay hơi lấy năng lượng, góp phần làm mát cơ thể.
Câu 2
Mạch máu nằm ở lớp bì hay trực tiếp trong biểu bì?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Biểu bì không có mạch máu trực tiếp; mạch máu nằm ở lớp bì.
Câu 3
Đúng hay sai?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Kết quả: a) Sai; b) Đúng; c) Sai; d) Đúng.
Da còn cảm nhận, bảo vệ và điều hòa; thân nhiệt có dao động sinh lí. Ý d: Đúng. Quá trình bay hơi lấy nhiệt từ bề mặt da.
Câu 4
Vì sao cần ghi vị trí đo khi theo dõi nhiệt độ cơ thể?
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Kết quả và cách diễn giải phụ thuộc vị trí, dụng cụ và thời điểm. Ghi vị trí giúp so sánh có cơ sở và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Câu 5
Lập ba biện pháp học thể dục an toàn trong thời tiết nóng.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Điều chỉnh thời gian và mức vận động theo hướng dẫn; nghỉ nơi mát, uống phù hợp; báo ngay khi chóng mặt hoặc bất thường. Với lú lẫn, ngất hay dấu hiệu nặng cần trợ giúp y tế.
Sơ đồ ghi nhớ
- Da bảo vệ và cảm nhận.
- Nóng: tăng tỏa nhiệt.
- Lạnh: giảm mất, tăng sinh nhiệt.
- Đo đúng cách, xử lí bất thường.