KHOA HỌC TỰ NHIÊN 8 · BÀI 38
Hệ nội tiết: hormone và cơ quan đích – KHTN 8
Hormone đi theo máu tới nhiều nơi, nhưng chỉ tế bào có bộ phận tiếp nhận phù hợp mới đáp ứng theo cách đặc hiệu.
Học xong, em làm được gì?
Nhận biết tuyến nội tiết, vai trò hormone và ví dụ điều hòa đường huyết.
Kiến thức nền: Máu, phản hồi âm và tế bào.
Nhìn hình để hiểu
Trên màn hình nhỏ, vuốt ngang hình để xem rõ chữ và mũi tên.
Tuyến nội tiết khác ngoại tiết
Tuyến nội tiết tiết hormone vào môi trường trong, thường được máu vận chuyển tới cơ quan đích. Tuyến ngoại tiết đưa sản phẩm qua ống dẫn tới bề mặt hoặc lòng cơ quan. Tụy có cả phần nội tiết tiết hormone và phần ngoại tiết tiết dịch tiêu hóa; không ép một cơ quan chỉ thuộc một nhóm chức năng.
Hormone và cơ quan đích
Hormone là tín hiệu hóa học, có tác dụng ở nồng độ thích hợp lên tế bào có thụ thể phù hợp. Các tuyến như tuyến yên, tuyến giáp, tuyến trên thận, phần nội tiết tụy và tuyến sinh dục phối hợp điều hòa. Tác dụng nội tiết thường kéo dài hơn nhiều phản ứng thần kinh, nhưng không dùng quy tắc “luôn chậm” cho mọi hormone.
Ví dụ đường huyết
Khi đường huyết tăng, insulin góp phần thúc đẩy sử dụng và dự trữ glucose, giúp giảm đường huyết. Khi đường huyết thấp, glucagon góp phần huy động glucose, giúp tăng đường huyết. Rối loạn có thể liên quan nhiều nguyên nhân; không tự dùng hormone hoặc thực phẩm chức năng để “cân bằng nội tiết”. Chẩn đoán và điều trị cần nhân viên y tế.
Hai ví dụ giải từng bước
Ví dụ 1
Vì sao tụy được gọi là tuyến có chức năng hỗn hợp?
- Dịch tiêu hóa theo ống dẫn vào ruột: ngoại tiết.
- Insulin và glucagon vào máu: nội tiết.
Ví dụ 2
Đường huyết tăng sau bữa ăn: insulin hỗ trợ theo hướng nào?
- Thúc đẩy cơ thể sử dụng và dự trữ glucose theo cơ chế sinh lí.
- Góp phần giảm biến đổi tăng ban đầu, là một phần điều hòa phản hồi âm.
Chỗ dễ nhầm
- Hormone không tác động như nhau lên mọi tế bào.
- Không tự suy triệu chứng thành bệnh nội tiết.
Năm câu tự kiểm tra
Làm trước khi mở lời giải. Câu chọn đáp án, đúng–sai và trả lời ngắn có phản hồi tại chỗ; câu tự luận để em tự đối chiếu lập luận.
Câu 1
Hormone giúp hạ đường huyết trong cơ chế sinh lí là?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đáp án: D. Insulin.
Insulin góp phần tăng sử dụng và dự trữ glucose.
Câu 2
Phần tụy tiết dịch qua ống vào ruột là nội tiết hay ngoại tiết?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Sản phẩm đi qua ống dẫn vào lòng ruột.
Câu 3
Đúng hay sai?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Kết quả: a) Đúng; b) Sai; c) Đúng; d) Đúng.
Đáp ứng phụ thuộc thụ thể và trạng thái tế bào. Ý d: Đúng. Hormone theo máu đến cơ quan hoặc tế bào đích có thụ thể phù hợp.
Câu 4
So sánh hướng tác động cơ bản của insulin và glucagon lên đường huyết.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Insulin góp phần giảm đường huyết khi tăng; glucagon góp phần tăng đường huyết khi thấp. Hai hormone tham gia mạng điều hòa, không hoạt động tách biệt toàn cơ thể.
Câu 5
Vì sao không tự uống sản phẩm quảng cáo “tăng hormone” để cao nhanh?
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Tăng trưởng phụ thuộc nhiều yếu tố; tác động hormone không đúng có thể gây rối loạn. Cần chế độ sống phù hợp và đánh giá y tế nếu có lo ngại, không tự điều trị theo quảng cáo.
Sơ đồ ghi nhớ
- Nội tiết: hormone vào máu.
- Cần thụ thể phù hợp.
- Tụy có hai chức năng.
- Điều hòa bằng phối hợp và phản hồi.