Tổ chức cơ thể đa bào – KHTN 6 Bài 23

1. Nhìn tổng thể các cấp tổ chức

Trong nhiều cơ thể đa bào, các tế bào được tổ chức theo những cấp độ từ nhỏ đến lớn: tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể. Mũi tên biểu thị mối quan hệ tổ chức: các đơn vị ở cấp trước tham gia tạo nên cấp sau.

Sơ đồ không nói một tế bào riêng lẻ tự biến thành một cơ quan ngay lập tức. Cũng không nói cơ quan chỉ có một loại tế bào. Khi tìm hiểu một đối tượng, hãy hỏi nó được tạo từ những thành phần nào và thực hiện công việc gì trong cơ thể.

Ví dụ, tế bào cơ tim tham gia mô cơ tim; tim còn có những mô khác cùng tạo thành cơ quan. Tim và các mạch máu tham gia hệ tuần hoàn; hệ này phối hợp với các hệ khác trong cơ thể. Chuỗi này giúp nhận ra cấp tổ chức, không phải danh sách đầy đủ mọi thành phần của tim.

2. Từ tế bào tạo thành mô

Mô là tập hợp các tế bào có những đặc điểm phù hợp với việc cùng thực hiện một chức năng nhất định. Ở mức lớp 6, có thể nhớ mô là một nhóm tế bào được tổ chức để cùng làm một công việc; các tế bào trong một mô không nhất thiết giống hệt nhau ở mọi chi tiết.

Ở động vật, mô cơ có khả năng co; mô thần kinh tiếp nhận và truyền thông tin; mô biểu bì bao phủ bề mặt và tham gia bảo vệ. Ở thực vật, mô biểu bì tạo lớp bao phủ; mô dẫn tham gia vận chuyển chất; mô phân sinh gồm các tế bào có khả năng phân chia giúp cây sinh trưởng.

Ví dụ, khi nhiều tế bào biểu bì xếp thành một lớp liên tục trên bề mặt lá, cách sắp xếp đó phù hợp với chức năng bao phủ. Một tế bào riêng lẻ chưa tạo thành lớp bảo vệ có tổ chức như cả mô. Cần xét cả đặc điểm tế bào và sự sắp xếp của chúng.

3. Từ nhiều mô tạo thành cơ quan

Cơ quan là một bộ phận cơ thể được tạo thành từ nhiều mô cùng phối hợp thực hiện những chức năng nhất định. Lá, rễ, thân là cơ quan của cây; tim, phổi và dạ dày là cơ quan của người.

Một chiếc lá có mô biểu bì bảo vệ, mô có các tế bào quang hợp và mô dẫn vận chuyển chất. Lá hoạt động được nhờ sự phối hợp giữa các mô ấy. Không nên gọi lá là một mô chỉ vì lá mỏng hoặc chủ yếu có màu xanh.

Dạ dày cũng không phải một khối mô cơ duy nhất. Mô cơ giúp co bóp; lớp lót và các cấu trúc tiết tham gia xử lí thức ăn; mô thần kinh, mạch máu cùng góp phần duy trì hoạt động. Ví dụ cho thấy một cơ quan thường cần nhiều loại mô có nhiệm vụ khác nhau.

4. Từ các cơ quan tạo thành hệ cơ quan

Hệ cơ quan gồm các cơ quan phối hợp thực hiện một nhóm chức năng của cơ thể. Mỗi cơ quan có nhiệm vụ riêng nhưng liên hệ với các cơ quan khác trong hệ.

Ở người, hệ tiêu hóa gồm ống tiêu hóa và các cơ quan hỗ trợ tiêu hóa. Miệng tiếp nhận, nghiền nhỏ thức ăn; thực quản đưa thức ăn xuống; dạ dày tiếp tục xử lí; ruột non là nơi hấp thụ phần lớn chất dinh dưỡng sau tiêu hóa. Các cơ quan như gan, tụy cũng tham gia hỗ trợ. Liệt kê một vài cơ quan tiêu biểu không có nghĩa đó là toàn bộ hệ.

Hệ hô hấp có đường dẫn khí và phổi; hệ tuần hoàn có tim và mạch máu. Không khí không đi từ phổi vào các mạch như vào một ống rỗng: khí trao đổi qua bề mặt thích hợp, rồi máu vận chuyển đến hoặc từ các mô. Ở bài này, cần hiểu sự phối hợp, chưa cần học chi tiết cơ chế.

Ở thực vật có mạch, cách mô tả nhập môn thường chia thành hệ rễ và hệ chồi. Hệ chồi gồm thân, lá và các cơ quan sinh sản khi có. Các phần trên và dưới mặt đất phối hợp hấp thụ, vận chuyển, tạo chất hữu cơ và duy trì cây. Không đồng nhất hệ chồi chỉ với một chồi non ở đầu cành.

5. Cơ thể là một thể thống nhất

Cơ thể là cấp tổ chức của cả cá thể sống. Các hệ cơ quan không hoạt động như những máy riêng rẽ. Chúng trao đổi vật chất, năng lượng và thông tin để duy trì hoạt động chung.

Ví dụ ở cây: rễ hấp thụ nước và chất khoáng; thân góp phần nâng đỡ và vận chuyển; lá xanh tạo chất hữu cơ khi đủ điều kiện. Chất hữu cơ tạo ở lá có thể được chuyển đến những phần cần sử dụng hoặc dự trữ. Nếu chỉ chăm chú vào lá mà bỏ qua hoạt động của rễ và thân, ta chưa giải thích được sự sống của cây.

Ví dụ khi người vận động: cơ co tạo chuyển động và cần năng lượng; hệ hô hấp hỗ trợ cung cấp oxygen; hệ tuần hoàn vận chuyển các chất; hệ thần kinh điều khiển, phối hợp. Không có một cơ quan đơn độc thực hiện được toàn bộ hoạt động chạy hoặc đi bộ.

Các ví dụ dùng để hiểu mối quan hệ tổ chức. Không suy ra rằng mọi sinh vật đa bào đều có đủ các hệ cơ quan giống người. Mức độ tổ chức và tên các cơ quan thay đổi giữa những nhóm sinh vật.

6. Cách đọc sơ đồ và tránh nhầm

Khi đọc hình, bắt đầu bằng tên cấp tổ chức, sau đó tìm ví dụ tương ứng. Một hình vẽ lớn không nhất thiết biểu thị cấp cao hơn: hình tế bào thường được phóng to, còn hình cơ thể được thu nhỏ để đặt trong cùng trang. Không so kích thước hình in để kết luận về kích thước thật.

• Mô không phải cơ quan: mô biểu bì là một loại mô; lá chứa mô biểu bì và nhiều mô khác.
• Cơ quan không phải hệ cơ quan: tim là cơ quan trong hệ tuần hoàn.
• Nhiều tế bào không tự động thành một mô: cần sự tổ chức và chức năng liên quan, không chỉ đứng gần nhau.
• Các cấp không thay thế nhau: tế bào vẫn tồn tại trong mô, mô vẫn tồn tại trong cơ quan.

Ghi nhớ: tế bào là đơn vị cơ bản; tế bào tổ chức thành mô; nhiều mô tạo cơ quan; các cơ quan phối hợp thành hệ cơ quan; các hệ phối hợp trong cơ thể. Hãy gắn mỗi khái niệm với một ví dụ và một chức năng.

Học tiếp và luyện tập

Sơ đồ tư duy cuối bài

• TẾ BÀO → MÔ: Tế bào được tổ chức; Mô có chức năng phù hợp.
• MÔ → CƠ QUAN: Nhiều mô phối hợp; Lá, rễ, tim, phổi.
• CƠ QUAN → HỆ: Các cơ quan cùng hoạt động; Tiêu hóa, tuần hoàn.
• HỆ → CƠ THỂ: Các hệ liên hệ nhau; Cả cá thể sống thống nhất.
• PHÂN BIỆT ĐÚNG: Tim khác hệ tuần hoàn; Lá khác mô biểu bì.