Đến nội dung chính
Gia Sư SVGia Sư SVTận tâm · Minh bạch · Đồng hành

Hàm số lượng giác – Toán 11

Gia Sư SV · Toán 11 · Học kỳ I

Bài 3Hàm số lượng giác

A. Lý thuyết

1. Định nghĩa hàm số lượng giác

Định nghĩa.

  • Quy tắc đặt tương ứng mỗi số thực x với số thực sinx gọi là hàm số sin, kí hiệu y=sinx. Tập xác định là ℝ.

  • Quy tắc đặt tương ứng mỗi số thực x với số thực cosx gọi là hàm số côsin, kí hiệu y=cosx. Tập xác định là ℝ.

  • Hàm số y=sinxcosx gọi là hàm số tang, kí hiệu y=tanx. Tập xác định:

    ℝ⧵{π2+kπ∣k∈ℤ}
  • Hàm số y=cosxsinx gọi là hàm số côtang, kí hiệu y=cotx. Tập xác định:

    ℝ⧵{kπ∣k∈ℤ}

2. Hàm số chẵn, hàm số lẻ, hàm số tuần hoàn

Định nghĩa. Cho hàm số y=f(x) có tập xác định D.

  • f(x) là hàm số chẵn nếu với mọi x∈D thì −x∈D và f(−x)=f(x). Đồ thị nhận trục tung làm trục đối xứng.

  • f(x) là hàm số lẻ nếu với mọi x∈D thì −x∈D và f(−x)=−f(x). Đồ thị nhận gốc tọa độ làm tâm đối xứng.

Định nghĩa. Hàm số y=f(x) với tập xác định D gọi là hàm số tuần hoàn nếu tồn tại T≠0 sao cho với mọi x∈D:

x+T∈D,x−T∈D,f(x+T)=f(x)

Số T dương nhỏ nhất thỏa các điều kiện trên (nếu có) gọi là chu kì của hàm số.

Chú ý. sinx,cosx có chu kì 2π; tanx,cotx có chu kì π. Tổng quát, y=Asinωx, y=Acosωx với A≠0,ω>0 tuần hoàn với chu kì:

T=2πω

3. Đồ thị và tính chất của các hàm số lượng giác

Định lí (Tính chất các hàm số lượng giác). So sánh bốn hàm số lượng giác cơ bản:

Hàm sốTập xác địnhTập giá trịChẵn/lẻChu kì
y=sinxR[−1;1]Lẻ2π
y=cosxR[−1;1]Chẵn2π
y=tanxR⧵{π2+kπ∣k∈Z}RLẻπ
y=cotxR⧵{kπ∣k∈Z}RLẻπ

Đơn điệu (k∈Z):

  • sinx đồng biến trên (−π2+2kπ;π2+2kπ), nghịch biến trên (π2+2kπ;3π2+2kπ).

  • cosx đồng biến trên (−π+2kπ;2kπ), nghịch biến trên (2kπ;π+2kπ).

  • tanx đồng biến trên mỗi khoảng xác định (−π2+kπ;π2+kπ).

  • cotx nghịch biến trên mỗi khoảng xác định (kπ;π+kπ).

Đồ thị y = sin xĐồ thị được vẽ theo công thức, giữ đúng chu kì và các khoảng xác định.xyO−11−5π2−2π−3π2−π−π2π2π3π22π5π2
Đồ thị y = sin x
Đồ thị y = cos xĐồ thị được vẽ theo công thức, giữ đúng chu kì và các khoảng xác định.xyO−11−5π2−2π−3π2−π−π2π2π3π22π5π2
Đồ thị y = cos x
Đồ thị y = tan xĐồ thị được vẽ theo công thức, giữ đúng chu kì và các khoảng xác định.xyO−3π2−π−π2π2π3π2
Đồ thị y = tan x
Đồ thị y = cot xĐồ thị được vẽ theo công thức, giữ đúng chu kì và các khoảng xác định.xyO−2π−3π2−π−π2π2π3π22π
Đồ thị y = cot x

B. Ví dụ

Ví dụ 1.

Tìm tập xác định:

  1. y=1cosx
  2. y=1sinx
  3. y=(1−cosx)sinx
  4. y=(1+cosx)(2−cosx).
Xem hướng dẫn giải

Hướng dẫn giải:

  1. D=ℝ\{π2+kπ}.
  2. D=ℝ\{kπ}.
  3. D=ℝ\{kπ}.
  4. 1+cosx≥0 và 2−cosx≥1>0 với mọi x nên D=ℝ (k∈ℤ).
Ví dụ 2.

Xét tính chẵn lẻ:

  1. y=xsinx
  2. y=sin2x+tan2x
  3. y=cosx+sin2x
  4. y=sinxcos2x
  5. y=sinx+cosx.
Xem hướng dẫn giải

Hướng dẫn giải:

  1. Chẵn: tích của hai hàm lẻ.
  2. Lẻ: tổng của hai hàm lẻ, trên tập xác định đối xứng.
  3. Chẵn: tổng hai hàm chẵn.
  4. Lẻ: lẻ nhân chẵn.
  5. Không chẵn cũng không lẻ. Kiểm tra f(−x) trên miền xác định của từng hàm.
Ví dụ 3.
  1. Xét tính tuần hoàn của y=sin2x bằng định nghĩa
  2. Tìm chu kì của y=3sin2x và y=tan3x.
Xem hướng dẫn giải

Hướng dẫn giải:

  1. f(x+π)=sin(2x+2π)=sin2x nên tuần hoàn, chu kỳ cơ bản π.
  2. 3sin2x có T=2π2=π;tan3x có T=π3.
Ví dụ 4.

Tìm tập giá trị:

  1. y=2sin(x−π4)−1
  2. y=1+cosx−2.
Xem hướng dẫn giải

Hướng dẫn giải:

  1. Vì −1≤sin≤1 nên −3≤y≤1, tập giá trị [−3;1].
  2. 0≤1+cosx≤2⇒0≤1+cosx≤2⇒y∈[−2;2−2].
Ví dụ 5.

Quan sát đồ thị y=sinx, chỉ ra một khoảng hàm số đồng biến và một khoảng hàm số nghịch biến.

Sơ đồ minh họa không chứa lời giải
Xem hướng dẫn giải

Hướng dẫn giải: Đồ thị y=sinx đồng biến trên (−π2;π2) và nghịch biến trên (π2;3π2); có thể tịnh tiến thêm 2kπ để được các khoảng khác.

Ví dụ 6.

Sử dụng đồ thị y=tanx trên [−π2;3π2] để xác định giá trị x mà hàm số:

  1. bằng 0
  2. dương.
Sơ đồ minh họa không chứa lời giải
Xem hướng dẫn giải

Hướng dẫn giải:

  1. tanx=0 tại x=kπ, trong đoạn đã cho có x=0 và x=π.
  2. tanx>0 với x∈(0;π2)∪(π;3π2). Loại các điểm cực vì hàm không xác định.
Ví dụ 7.

Hằng ngày mực nước của một con kênh lên xuống theo thủy triều. Độ sâu h (mét) của mực nước trong kênh tại thời điểm t (giờ), 0≤t≤24, được cho bởi

h(t)=3cos(πt8+π4)+12.

a) Tìm chu kì của hàm số h(t) và cho biết ý nghĩa thực tiễn của nó.

b) Dựa vào đồ thị, cho biết mực nước sâu nhất và nông nhất là bao nhiêu mét.

Xem hướng dẫn giải

Hướng dẫn giải:

a) Chu kì của hàm số là T=2ππ/8=16 giờ. Độ sâu của nước trong kênh lặp lại sau mỗi 16 giờ.

b) Đồ thị dao động quanh đường thẳng h=12 với biên độ 3. Trong khoảng thời gian đã cho, đồ thị đạt độ sâu lớn nhất 15 m tại t=14 giờ và độ sâu nhỏ nhất 9 m tại t=6 giờ, t=22 giờ. Vậy mực nước sâu nhất là 15 m, nông nhất là 9 m.

Ví dụ 8.
  1. So sánh sin(3π5) và sin(4π5)
  2. Xét đồng biến, nghịch biến của y=cosx trên [π;2π].
Xem hướng dẫn giải

Hướng dẫn giải:

  1. sin(3π5)=sin(2π5)>sin(π5)=sin(4π5), vì sin tăng trên (0;π2).
  2. sinx≤0 trên [π;2π] nên (cosx)′=−sinx≥0;cosx đồng biến trên [π;2π].
Ví dụ 9.

Tìm giá trị lớn nhất của y=sin6x+cos6x+2.

Xem hướng dẫn giải

Hướng dẫn giải: Đặt a=sin2x,b=cos2x,a+b=1. a3+b3=(a+b)3−3ab(a+b)=1−3sin2xcos2x≤1. Suy ra y≤3, dấu bằng khi sinx·cosx=0. Giá trị lớn nhất là 3.

Ví dụ 10.

Với y=sin2x+sinx−3, tìm tổng giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số (làm tròn đến hàng phần trăm).

Xem hướng dẫn giải

Hướng dẫn giải: Đặt t=sinx∈[−1;1],y=t2+t−3=(t+12)2−134. Min=−134 khi t=−12; max ở biên là max{−3;−1}=−1 tại t=1. Tổng bằng −174=−4,25.

C. Bài tập

Phần 1. Câu trắc nghiệm nhiều phương án lựa chọn

Câu 1.

Hàm số y=(2sinx+1)(1−cosx) xác định khi

  1. x≠kπ
  2. x≠2kπ
  3. x≠π2+2kπ
  4. x≠π2+kπ
Xem đáp án và giải thích

Đáp án B.

Mẫu 1−cosx≠0⇒cosx≠1⇒x≠2kπ.

Câu 2.

Hàm số y=1(sinx−cosx) xác định khi

  1. x≠2kπ
  2. x≠π2+kπ
  3. x≠kπ
  4. x≠π4+kπ
Xem đáp án và giải thích

Đáp án D.

sinx−cosx=0⇔tanx=1 tại x=π4+kπ; loại khỏi tập xác định.

Câu 3.

Hàm số nào sau đây có tập xác định ℝ?

  1. y=(2+cosx)(2−sinx)
  2. y=tan2x+cot2x
  3. y=1sinx+1cosx
  4. y=sin³x/(2cosx+√2)
Xem đáp án và giải thích

Đáp án A.

Ở A,2+cosx≥1 và 2−sinx≥1 nên căn luôn có nghĩa. Các đáp án khác có mẫu hoặc tan/cot không xác định ở một số x.

Câu 4.

Hàm số y=sinx đồng biến trên mỗi khoảng nào sau đây?

  1. (π2+2kπ;π+2kπ)
  2. (π2+2kπ;3π2+2kπ)
  3. (−π2+2kπ;π2+2kπ)
  4. (2kπ;π+2kπ)
Xem đáp án và giải thích

Đáp án C.

(sinx)′=cosx>0 khi x∈(−π2+2kπ;π2+2kπ).

Câu 5.

Hàm số nào có tính đơn điệu trên (0;π2) khác với các hàm số còn lại?

  1. y=sinx
  2. y=cosx
  3. y=tanx
  4. y=−cotx
Xem đáp án và giải thích

Đáp án B.

Trên (0;π2),sin,tan và −cot đều tăng, cos giảm.

Câu 6.

Trong các hàm số sau, hàm số nào là hàm số chẵn?

  1. y=sinx
  2. y=cosx
  3. y=tanx
  4. y=x+sinx
Xem đáp án và giải thích

Đáp án B.

cos(−x)=cosx; các hàm còn lại đều lẻ.

Câu 7.

Hàm số y=sin2x tuần hoàn với chu kì

  1. 2π
  2. π
  3. 4π
  4. π2
Xem đáp án và giải thích

Đáp án B.

Chu kì cơ bản T=2π/|2|=π.

Câu 8.

Tập giá trị của hàm số y=2sin(x−π4)−1 là

  1. [−1;1]
  2. [−3;1]
  3. [−2;0]
  4. [−3;3]
Xem đáp án và giải thích

Đáp án B.

−1≤sin≤1⇒−3≤2sin−1≤1.

Câu 9.

Tập giá trị của hàm số y=1+cosx−2 là

  1. [−2;−1]
  2. [−2;2−2]
  3. [0;2]
  4. [−2;0]
Xem đáp án và giải thích

Đáp án B.

0≤1+cosx≤2⇒−2≤1+cosx−2≤2−2.

Câu 10.

Trong các hàm số sau, hàm số nào là hàm số lẻ?

  1. y=cosx+sin2x
  2. y=sinxcos2x
  3. y=xsinx
  4. y=sinx+cosx
Xem đáp án và giải thích

Đáp án B.

sinx lẻ, cos2x chẵn ⇒tích là hàm lẻ.

Câu 11.

Cho hàm số y=f(x) có đồ thị như hình. Đó là đồ thị của hàm số nào?

Đồ thị trong Câu 11Đồ thị không ghi tên hàm, với các mốc từ −3π đến 3π trên trục x, cùng các đường gạch chỉ mức y bằng 1 và −1, như hình câu hỏi gốc.xyO1−1−3π−5π2−2π−3π2−π−π2π2π3π22π5π23π
  1. y=cosx
  2. y=cotx
  3. y=sinx
  4. y=tanx
Xem đáp án và giải thích

Đáp án C.

Đồ thị qua gốc O theo chiều tăng, biên độ 1, chu kì 2π nên là y=sinx.

Câu 12.

Độ cao sóng h(t)=6cos(πt4) (cm), t tính bằng giây. Chu kì T là bao nhiêu?

  1. 4π giây
  2. 8 giây
  3. 16 giây
  4. 2π giây
Xem đáp án và giải thích

Đáp án B.

T=2π(π4)=8 giây.

Phần 2. Câu trắc nghiệm đúng – sai

Câu 13.

Cho hàm số f(x)=sinx xác định trên ℝ.

  1. f(x) là hàm số lẻ.
  2. f(x) tuần hoàn với chu kì π.
  3. f(x) đồng biến trên (−π2;π2).
  4. Đồ thị nhận gốc tọa độ làm tâm đối xứng.
Xem đáp án và giải thích

a) Đúng; b) Sai; c) Đúng; d) Đúng

a) Đúng. b) Sai. c) Đúng. d) Đúng. sin là hàm lẻ có chu kì cơ bản 2π; tăng khi cosx>0, đồ thị đối xứng qua gốc.

Câu 14.

Cho y=1sinx+1cosx.

  1. Hàm số xác định khi và chỉ khi sinx≠0 và cosx≠0.
  2. Tập xác định là ℝ\{kπ | k∈ℤ}.
  3. Tập xác định là ℝ\{kπ/2 | k∈ℤ}.
  4. Hàm số xác định tại x=π4 và f(π4)=22.
Xem đáp án và giải thích

a) Đúng; b) Sai; c) Đúng; d) Đúng

a) Đúng. b) Sai. c) Đúng. d) Đúng. Phải loại sinx=0(x=kπ) và cosx=0(x=π2+kπ), gộp là x=kπ2. f(π4)=2+2=22.

Câu 15.

Cho y=f(x)=tanx.

  1. Tập xác định ℝ\{π2+kπ|k∈ℤ}.
  2. Hàm số tuần hoàn với chu kì π.
  3. Hàm số đồng biến trên (0;π).
  4. f(π4)+f(−π4)=0.
Xem đáp án và giải thích

a) Đúng; b) Đúng; c) Sai; d) Đúng

a) Đúng. b) Đúng. c) Sai. d) Đúng. tanx không xác định ở π2 nên không thể đồng biến trên toàn (0;π), chỉ trên mỗi khoảng xác định. tan là hàm lẻ.

Câu 16.

Cho y=cosx có đồ thị trên đoạn [−3π2;3π2] như hình nguồn.

Sơ đồ minh họa không chứa lời giải
  1. Đồ thị nhận trục tung làm trục đối xứng.
  2. Trên đoạn đã cho đồ thị cắt trục hoành đúng 3 điểm.
  3. Hàm số đồng biến trên (0;π).
  4. Trên (−π2;π2), đồ thị nằm phía trên trục hoành.
Xem đáp án và giải thích

a) Đúng; b) Sai; c) Sai; d) Đúng

a) Đúng. b) Sai. c) Sai. d) Đúng. cos chẵn nên đối xứng Oy. Nghiệm cosx=0 trong đoạn gồm −3π/2,−π/2,π/2,3π/2: có 4 điểm (kể cả hai đầu mút); cos giảm trên (0;π), dương trên (−π2;π2).

Câu 17.

Cho f(x)=tanx−x.

  1. Tập xác định là ℝ\{π2+kπ|k∈ℤ}.
  2. f(π3)=f(−π3).
  3. f(−x)=−f(x) với mọi x thuộc tập xác định.
  4. Đồ thị nhận trục Oy làm trục đối xứng.
Xem đáp án và giải thích

a) Đúng; b) Sai; c) Đúng; d) Sai

a) Đúng. b) Sai. c) Đúng. d) Sai. tanx và x là hàm lẻ ⇒f lẻ. f(π3)=3−π3,f(−π3)=−f(π3), hai giá trị không bằng nhau.

Câu 18.

Sóng nước h(t)=90cos(πt10) cm so với mực nước trung bình, t tính bằng giây.

  1. Chu kì của sóng bằng 20 giây.
  2. Chiều cao sóng (đáy đến đỉnh) là 180 cm.
  3. Ở t=0, nước ở đỉnh sóng.
  4. Trong 1 phút có 2 lần nước đạt đỉnh sóng.
Xem đáp án và giải thích

a) Đúng; b) Đúng; c) Đúng; d) Sai

a) Đúng. b) Đúng. c) Đúng. d) Sai. Chu kì T=20 s. Biên độ 90 cm nên độ cao từ đáy đến đỉnh=180 cm. Trong [0,60] có các đỉnh ở t=0,20,40,60 (4 thời điểm), không phải 2; nếu loại đầu mút cũng có 3 đỉnh.

D. Học & Thi

Em làm bài trước, sau đó mở đáp án để đối chiếu từng bước.