KHOA HỌC TỰ NHIÊN 8 · BÀI 2
Phản ứng hóa học: dấu hiệu và năng lượng – KHTN 8
Nước đá tan vẫn tạo nước; sắt gỉ tạo chất mới. Điểm khác biệt nằm ở bản chất của chất.
Học xong, em làm được gì?
Phân biệt biến đổi vật lí, hóa học; xác định chất tham gia, sản phẩm và chiều trao đổi nhiệt.
Kiến thức nền: Nguyên tử, phân tử và công thức hóa học.
Nhìn hình để hiểu
Trên màn hình nhỏ, vuốt ngang hình để xem rõ chữ và mũi tên.
Có tạo chất mới không?
Biến đổi vật lí làm thay đổi trạng thái, hình dạng hoặc sự phân bố mà không tạo chất mới. Trong phản ứng hóa học, liên kết giữa các nguyên tử thay đổi để tạo chất mới; số nguyên tử mỗi nguyên tố được bảo toàn. Chất ban đầu là chất tham gia, chất tạo thành là sản phẩm.
Dấu hiệu là bằng chứng cần suy xét
Khí xuất hiện, kết tủa, đổi màu hoặc thay đổi nhiệt độ có thể gợi ý phản ứng. Nhưng nước sôi cũng tạo bọt khí mà không phải phản ứng hóa học. Cần kết hợp hiểu biết về chất và điều kiện, không kết luận từ một dấu hiệu đơn lẻ.
Nhiệt đi đâu?
Phản ứng tỏa nhiệt truyền năng lượng nhiệt ra môi trường; phản ứng thu nhiệt nhận năng lượng nhiệt từ môi trường. Việc phải mồi lửa không đồng nghĩa phản ứng thu nhiệt: sự cháy cần khởi động nhưng sau đó tỏa nhiệt. Không tự đốt hoặc trộn chất để kiểm tra.
Hai ví dụ giải từng bước
Ví dụ 1
Phân loại: nghiền phấn; đốt nến.
- Nghiền phấn chủ yếu đổi kích thước: biến đổi vật lí.
- Nến cháy tạo sản phẩm mới: biến đổi hóa học; sáp nến nóng chảy là biến đổi vật lí xảy ra đồng thời.
Ví dụ 2
Cho sơ đồ magnesium + oxygen → magnesium oxide.
- Chất tham gia: magnesium và oxygen.
- Sản phẩm: magnesium oxide; nguyên tử được sắp xếp lại, không tự biến mất.
Chỗ dễ nhầm
- Bọt khí không luôn chứng minh có phản ứng.
- Phải cung cấp nhiệt lúc đầu không quyết định phản ứng thu nhiệt.
Năm câu tự kiểm tra
Làm trước khi mở lời giải. Câu chọn đáp án, đúng–sai và trả lời ngắn có phản hồi tại chỗ; câu tự luận để em tự đối chiếu lập luận.
Câu 1
Hiện tượng nào chắc chắn có tạo chất mới?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đáp án: D. Sắt tạo gỉ.
Gỉ là các chất khác với sắt ban đầu.
Câu 2
Trong A + B → C + D có mấy chất sản phẩm?
Xem lời giải và cách kiểm tra
C và D nằm sau mũi tên, là hai sản phẩm.
Câu 3
Đúng hay sai?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Kết quả: a) Sai; b) Đúng; c) Đúng; d) Đúng.
Nước sôi chỉ chuyển thể; hai nhận định sau đúng. Ý d: Đúng. Phản ứng biến đổi chất ban đầu thành chất mới.
Câu 4
Vì sao cốc lạnh đi sau một quá trình chưa đủ để khẳng định có phản ứng hóa học?
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Có thể xảy ra quá trình vật lí thu nhiệt. Muốn kết luận phản ứng hóa học cần có bằng chứng tạo chất mới.
Câu 5
Phân biệt sáp nến nóng chảy và sáp nến cháy.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Nóng chảy là đổi trạng thái, vẫn là sáp. Cháy là phản ứng của chất trong sáp với oxygen, tạo sản phẩm mới và tỏa nhiệt.
Sơ đồ ghi nhớ
- Chất mới là dấu mốc.
- Trái: chất tham gia.
- Phải: sản phẩm.
- Theo dõi chiều truyền nhiệt.