Bài 38: Dữ liệu và cách thu thập dữ liệu

1. Dữ liệu là thông tin được ghi nhận

Dữ liệu có thể là số hoặc không phải số. Số cuốn sách một bạn đọc trong tháng, chiều cao đo bằng xăng-ti-mét là dữ liệu số. Thể loại sách yêu thích, màu bìa sách là dữ liệu không phải số.

Không phải kí hiệu có chữ số nào cũng dùng để cộng trừ như một số đo. Số áo hoặc mã một cuốn sách chủ yếu dùng để nhận diện. Cần xem thông tin có ý nghĩa đếm, đo hay chỉ là tên gọi.

2. Chọn cách thu thập theo câu hỏi

Quan sát: nhìn và đếm sự việc, chẳng hạn số xe đạp qua cổng trong 10 phút. Đo: dùng dụng cụ để lấy độ dài, khối lượng hoặc thời gian. Hỏi, phỏng vấn, khảo sát: thu ý kiến hoặc thông tin do người trả lời cung cấp. Tra cứu: dùng bảng số liệu đã được công bố và ghi nguồn.

Nếu muốn biết chiều dài bàn, nên đo bằng thước; hỏi bạn đoán chỉ cho ước lượng. Nếu muốn biết môn thể thao yêu thích, phải hỏi người tham gia, không suy ra từ việc em thấy họ cầm một quả bóng.

3. Đặt câu hỏi rõ và ghi nhất quán

Một khảo sát cần xác định hỏi ai, hỏi về điều gì và trong khoảng thời gian nào. Câu “Em đọc bao nhiêu sách trong tháng vừa qua?” rõ hơn “Em có hay đọc sách không?” nếu mục tiêu là đếm sách.

Nếu mỗi bạn chỉ chọn một loại yêu thích nhất, ghi rõ “chọn một phương án”. Dùng cùng cách viết cho cùng một loại: “cầu lông” và “đánh cầu lông” nên xếp vào một nhóm. Ghi kèm đơn vị với số đo để không lẫn 1,5 m với 150 cm.

4. Kiểm tra dữ liệu có hợp lí không

Dữ liệu về số sách thường là số tự nhiên không âm. Một dòng “−3 cuốn” hoặc “2,5 học sinh” cần được kiểm tra lại. Tuy vậy, nhiệt độ −3 °C có thể hoàn toàn hợp lí: đúng hay sai phụ thuộc loại đại lượng.

Nếu khảo sát 20 bạn, mỗi bạn chọn đúng một phương án và tất cả đã trả lời, tổng số lượt ở các nhóm phải bằng 20. Tổng 23 hoặc 18 báo hiệu có thể đếm lặp, thiếu câu trả lời hoặc hiểu khác yêu cầu.

Khi thấy dữ liệu đáng ngờ, đối chiếu nguồn ghi hoặc đo lại; không tự thay bằng con số mình thích. Một khảo sát trong một tổ cũng chưa đủ để khẳng định sở thích của toàn trường.