KHOA HỌC TỰ NHIÊN 8 · BÀI 37
Hệ thần kinh và giác quan: tiếp nhận, xử lí, phản ứng – KHTN 8
Nhìn thấy quả bóng, cơ thể phải chuyển thông tin thành quyết định và vận động trong thời gian rất ngắn.
Học xong, em làm được gì?
Phân biệt thần kinh trung ương, ngoại biên; mô tả phản xạ và cách bảo vệ thị giác, thính giác.
Kiến thức nền: Tế bào thần kinh và hoạt động phối hợp.
Nhìn hình để hiểu
Trên màn hình nhỏ, vuốt ngang hình để xem rõ chữ và mũi tên.
Mạng thông tin của cơ thể
Hệ thần kinh trung ương gồm não và tủy sống; hệ ngoại biên gồm các dây thần kinh và hạch liên quan. Thụ thể nhận kích thích; đường hướng tâm đưa thông tin đến trung ương; đường li tâm truyền lệnh tới cơ quan đáp ứng. Không phải mọi phản xạ đều cần quyết định có ý thức trước.
Giác quan có cấu tạo phù hợp
Mắt có hệ quang học đưa ánh sáng tới võng mạc; tế bào thụ cảm biến kích thích thành tín hiệu thần kinh. Cận thị thường làm nhìn xa mờ do ảnh của vật xa hội tụ trước võng mạc khi không điều tiết; kính phân kì phù hợp giúp điều chỉnh theo chuyên môn. Tai dẫn truyền và biến dao động âm thành tín hiệu ở tai trong, đồng thời liên quan thăng bằng.
Bảo vệ hệ thần kinh và giác quan
Ngủ đủ theo nhu cầu tuổi, phân bố học–nghỉ, tránh chất gây nghiện và dùng đồ bảo hộ đầu phù hợp. Khi đọc, cần ánh sáng và khoảng cách hợp lí, nghỉ mắt định kì; không tự chọn kính theo cảm giác. Hạn chế âm thanh lớn, không đưa vật nhọn sâu vào tai; khi bất thường nên khám chuyên môn.
Hai ví dụ giải từng bước
Ví dụ 1
Rút tay khỏi vật nóng: sắp xếp đường truyền cơ bản.
- Thụ thể → neuron hướng tâm → trung ương → neuron li tâm.
- Cơ co tạo đáp ứng rút tay; không tự thử bằng vật gây bỏng.
Ví dụ 2
Vì sao bịt tai làm âm nghe nhỏ hơn?
- Giảm một phần âm đi vào đường dẫn truyền.
- Không có nghĩa mọi năng lượng âm đều bị loại bỏ hoặc có thể tiếp xúc tiếng ồn vô hạn.
Chỗ dễ nhầm
- Thần kinh trung ương không chỉ có não.
- Không dùng sơ đồ để tự chẩn đoán hoặc chọn kính.
Năm câu tự kiểm tra
Làm trước khi mở lời giải. Câu chọn đáp án, đúng–sai và trả lời ngắn có phản hồi tại chỗ; câu tự luận để em tự đối chiếu lập luận.
Câu 1
Bộ phận nào thuộc thần kinh trung ương?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đáp án: C. Não và tủy sống.
Não và tủy sống tạo hệ thần kinh trung ương.
Câu 2
Ảnh của vật xa ở mắt cận chưa điều chỉnh thường nằm trước hay sau võng mạc?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Trong mô hình cận thị cơ bản, ảnh hội tụ trước võng mạc khi không điều tiết.
Câu 3
Đúng hay sai?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Kết quả: a) Sai; b) Đúng; c) Đúng; d) Đúng.
Nhiều phản xạ diễn ra trước khi có nhận biết có ý thức đầy đủ. Ý d: Đúng. Hệ thần kinh trung ương gồm não và tủy sống.
Câu 4
Nêu các thành phần của một cung phản xạ cơ bản.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Thụ thể; neuron hướng tâm; trung ương thần kinh; neuron li tâm; cơ quan đáp ứng. Một cung cụ thể có thể gồm thêm neuron trung gian.
Câu 5
Đề xuất cách học với màn hình giảm mỏi mắt.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Bố trí khoảng cách, tư thế và ánh sáng hợp lí; nghỉ nhìn xa định kì; hạn chế nhìn liên tục quá lâu; khi đau, mờ kéo dài cần báo người lớn và khám chuyên môn.
Sơ đồ ghi nhớ
- Trung ương: não và tủy.
- Ngoại biên nối cơ quan.
- Nhận → xử lí → đáp ứng.
- Bảo vệ mắt, tai và giấc ngủ.