GIA SƯ SV · HÓA HỌC 12 · CHƯƠNG 3

Bài 11. Ôn tập Chương 3 – Hợp chất chứa nitrogen

Bản đồ tư duy bằng câu hỏi

Hợp chất là dẫn xuất của ammonia khi thay một, hai hoặc ba nguyên tử H bằng gốc hydrocarbon? → Amine (không kể các nhóm chức có carbonyl gắn N như amide).
Phân tử vừa có –NH₂ vừa có –COOH? → Amino acid.
Hai hay nhiều gốc α-amino acid nối qua –CO–NH–? → Peptide.
Đại phân tử sinh học gồm chuỗi polypeptide gấp cuộn? → Protein.
Chất xúc tác sinh học đặc hiệu? → Enzyme, phần lớn là protein.

Bảng đối chiếu then chốt

Kiến thức	Amine	Amino acid	Peptide	Protein
Nhóm cấu tạo đặc trưng	Amino N gắn gốc hydrocarbon	Có nhóm amino và carboxyl	Liên kết peptide	Nhiều liên kết peptide trong chuỗi
Acid HCl	Thường proton hóa N	Proton hóa các tâm base	Có thể proton hóa nhóm phù hợp	Tùy nhóm và môi trường
Base NaOH	Amine thông thường không có –COOH để trung hòa	Trung hòa –COOH	Có thể thủy phân khi điều kiện thích hợp	Có thể thủy phân khi điều kiện thích hợp
Bromine trong nước	Aniline: kết tủa trắng 2,4,6-tribromoaniline	Không dùng làm dấu hiệu chung	Không dùng làm dấu hiệu chung	Không dùng làm dấu hiệu chung
Biuret	Không	Không	Có khi đủ 2 liên kết peptide trở lên	Thường có
Thủy phân ra amino acid	Không theo đặc điểm nhóm chất	Bản thân đã là amino acid	Có	Có

Sáu công thức/quy tắc kiểm tra trước khi làm đề

Amine bậc một/hai/ba: N gắn trực tiếp 1/2/3 gốc hydrocarbon.
Với monoamine đơn base: $n (H C l) = n (a m i n e)$ khi tạo muối một proton.
Amino acid có nhiều nhóm chức: phải đếm đúng số tâm acid/base trước khi tính lượng chất phản ứng.
Peptide mạch hở $n$ gốc α-amino acid có $n - 1$ liên kết peptide.
$M_{p e p t i d e} = \sum M_{a m i n o a c i d} - 18 (n - 1)$ (các gốc tạo thành từ amino acid trung hòa, mạch hở thông thường).
Phản ứng biuret đặc trưng cần ít nhất hai liên kết peptide, không phải chỉ cần “có peptide”.

Ví dụ tổng hợp có lời giải

Ví dụ A – So sánh tính base

Trong CH₃NH₂, NH₃ và C₆H₅NH₂, chất base yếu nhất trong nước là aniline (C₆H₅NH₂). Giải thích: cặp electron trên N liên hợp với hệ π của vòng thơm, giảm khả năng nhận H⁺.

Ví dụ B – Phân biệt bằng phản ứng

Hai lọ chứa dung dịch methylamine và dung dịch aniline (chuẩn bị phù hợp điều kiện hòa tan), muốn nhận biết đặc trưng vòng thơm hoạt hóa của aniline có thể xét phản ứng bromine trong nước: aniline tạo kết tủa trắng 2,4,6-tribromoaniline trong điều kiện thích hợp. Không sử dụng các chất nguy hiểm ngoài phòng thí nghiệm.

Ví dụ C – Tính khối lượng peptide

Gly–Ala–Gly là tripeptide mạch hở, có $M = 75 + 89 + 75 - 2 \times 18 = 203 g / m o l$ . Nếu có 0,05 mol peptide, khối lượng là $0, 05 \times 203 = 10, 15 g$ .

Ví dụ D – Phân biệt biến tính và thủy phân

Gia nhiệt khiến lòng trắng trứng đông lại là bằng chứng về biến tính/đông tụ; nếu đun thủy phân trong môi trường acid thích hợp sẽ làm đứt liên kết peptide. Hai hiện tượng không đồng nhất.

Quy trình tự kiểm tra

Bước 1: Làm bộ câu hỏi của Bài 8, 9, 10 (đã phân loại theo chủ đề) và mở lời giải sau khi tự chọn.

Bước 2: Làm đề tự luyện số 1 trong 45 phút, không xem đáp án trước khi nộp.

Bước 3: Đọc lại từng câu sai, mở đúng bài học có liên quan, rồi làm đề số 2.

Bước 4: Với câu trả lời ngắn, kiểm tra có cần nhập số nguyên, số thập phân, công thức hay số liên kết; đối chiếu đơn vị được yêu cầu.

Tự kiểm tra cuối chương

1. Gly–Ala có mấy liên kết peptide?

2. Từ 1 mol tripeptide mạch hở tạo bởi ba amino acid, thủy phân hoàn toàn cần bao nhiêu mol nước?

2 mol.

3. Alanine có phản ứng với NaOH và HCl không?

Cả hai.

4. Khi enzyme bị biến tính, phản ứng do enzyme xúc tác chắc chắn nhanh hơn không?

Không.

5. Vì sao dung dịch methylamine làm quỳ tím hóa xanh?

Do cân bằng với nước tạo $O H^{–}$ .

Học tiếp

Luyện tập và tự kiểm tra

Chọn luyện từng câu để nhận phản hồi ngay, hoặc làm đề tự luyện trong 45 phút.

Biên soạn và sơ đồ: Gia Sư SV.