Thực hành: Quan sát các loại nấm – KHTN 6 Bài 33

Mẫu quan sát và mục đích

Với nấm có kích thước lớn, có thể dùng mắt và kính lúp để quan sát hình dạng tổng thể, mũ, cuống và mặt dưới mũ. Với nấm mốc hoặc nấm men, cần tiêu bản và kính hiển vi thích hợp để thấy rõ cấu trúc nhỏ.

Mẫu nên do giáo viên lựa chọn: nấm ăn thương mại có nguồn gốc rõ, tiêu bản làm sẵn hoặc ảnh hiển vi được ghi nguồn. Phân biệt “ảnh tham khảo” với “mẫu đã trực tiếp quan sát” trong báo cáo. Không tự thu nấm lạ để thử ăn hoặc đưa vào lớp.

An toàn và xử lí mẫu

Không chủ động làm mốc thức ăn, mở hộp chứa mẫu mốc không rõ nguồn hoặc thổi vào bề mặt mốc. Các thao tác có thể phát tán bào tử cần được giáo viên kiểm soát; lớp học có thể thay bằng tiêu bản kín hoặc ảnh.

Dùng dụng cụ riêng cho thực hành. Không đưa mẫu lên mũi để ngửi sát, không nếm mẫu, không dùng lại mẫu thực hành làm thức ăn. Nếu cần cắt mẫu nấm lớn, thực hiện bằng dụng cụ phù hợp dưới hướng dẫn của giáo viên. Thu dọn mẫu vào nơi quy định và rửa tay sau quan sát.

Quan sát nấm có mũ

1. Nhìn tổng thể: mô tả kích thước tương đối, màu, hình mũ và vị trí cuống.
2. Quan sát mặt dưới: ghi cấu trúc thấy được, chẳng hạn các phiến ở mẫu nấm phiến. Không giả định mọi nấm đều có phiến.
3. Quan sát nơi tiếp giáp giá thể: nếu thấy sợi nấm, ghi và vẽ; nếu không thấy, nêu rõ thay vì coi nấm không có hệ sợi.
4. Lập hình vẽ: tên mẫu, các phần thực sự thấy và dụng cụ đã dùng.

Ví dụ: với nấm sò thương mại, cuống có thể lệch bên hoặc ngắn. Không ép mọi hình quan sát vào khuôn nấm có cuống ở chính giữa.

Quan sát nấm mốc hoặc nấm men

Với tiêu bản nấm mốc đã chuẩn bị, tìm vùng quan sát ở vật kính nhỏ rồi điều chỉnh theo hướng dẫn. Có thể thấy các sợi dài; một số tiêu bản thể hiện cấu trúc mang bào tử. Những phần mờ hoặc chồng lên nhau phải ghi là chưa rõ.

Với tiêu bản nấm men, chú ý các tế bào nhỏ dạng gần tròn hoặc bầu dục; một số mẫu có thể thấy chồi. Không thấy chồi trong một ảnh không có nghĩa nấm men không sinh sản bằng nảy chồi: trạng thái và thời điểm quan sát có thể khác nhau.

Độ phóng đại cần ghi cùng hình. Không dùng hình vẽ của sách làm hình quan sát trực tiếp; có thể đặt hai hình cạnh nhau với nguồn và vai trò được phân biệt rõ.

Bảng mô tả và kết luận

Kết luận cần trả lời đúng mục đích: mẫu nào có cấu trúc tế bào đơn lẻ, mẫu nào cho thấy hệ sợi hoặc quả thể. Không kết luận mẫu không độc chỉ vì đã quan sát dưới kính.

Lỗi dễ nhầm và ghi nhớ

Tình huống: một nhóm ghi “mẫu không có bào tử” vì không thấy bào tử trong trường nhìn. Kết luận phù hợp hơn là “chưa quan sát được bào tử trong vùng đã xem”. Kết quả phụ thuộc cấu trúc mẫu, độ rõ và thời điểm.

• Quả thể không nhất thiết là toàn bộ cơ thể nấm.
• Không đồng nhất sợi nấm với rễ thực vật.
• Không coi màu mốc là tên loài hoặc dấu hiệu xác định độc tính.

Ghi nhớ: chọn mẫu có kiểm soát – quan sát đúng cấp độ – mô tả cấu trúc – ghi giới hạn – xử lí mẫu an toàn.