KHOA HỌC TỰ NHIÊN 8 · BÀI 32
Dinh dưỡng và tiêu hóa: từ thức ăn đến chất hấp thụ – KHTN 8
Thức ăn chưa thể đi thẳng vào tế bào. Hệ tiêu hóa biến đổi và lựa chọn những chất có thể hấp thụ.
Học xong, em làm được gì?
Theo dõi đường đi thức ăn, phân biệt tiêu hóa và hấp thụ, xây dựng lựa chọn ăn uống hợp lí.
Kiến thức nền: Chất dinh dưỡng và các hệ cơ quan.
Nhìn hình để hiểu
Trên màn hình nhỏ, vuốt ngang hình để xem rõ chữ và mũi tên.
Đường đi và tuyến hỗ trợ
Thức ăn qua miệng, hầu, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già rồi chất không tiêu hóa được thải qua hậu môn. Tuyến nước bọt, gan và tụy tạo dịch hỗ trợ tiêu hóa; thức ăn không đi xuyên qua gan hay tụy như đi qua ruột. Mật hỗ trợ phân tán giọt mỡ, không phải enzyme tiêu hóa.
Tiêu hóa khác hấp thụ
Tiêu hóa cơ học làm nhỏ, trộn thức ăn; tiêu hóa hóa học nhờ enzyme biến các chất phức tạp thành chất đơn giản thích hợp. Phần lớn tiêu hóa và hấp thụ chất dinh dưỡng diễn ra ở ruột non, có diện tích hấp thụ lớn. Ruột già hấp thụ thêm nước và góp phần tạo phân; hấp thụ là đưa chất qua thành ruột vào môi trường trong.
Bữa ăn và vệ sinh
Ăn đa dạng, cân đối nhu cầu năng lượng và chất dinh dưỡng; ưu tiên thực phẩm an toàn, rau quả phù hợp, hạn chế quá nhiều muối và đường. Nhu cầu thay đổi theo tuổi, hoạt động và tình trạng sức khỏe. Rửa tay, tách sống–chín, dùng nước sạch và bảo quản đúng giúp giảm bệnh lây qua thực phẩm; không tự áp chế độ ăn cực đoan.
Hai ví dụ giải từng bước
Ví dụ 1
Vì sao nhai kĩ có lợi cho tiêu hóa?
- Làm thức ăn nhỏ và trộn với nước bọt.
- Tăng diện tích tiếp xúc và hỗ trợ các bước tiêu hóa tiếp theo.
Ví dụ 2
Phân biệt enzyme phân giải tinh bột với hấp thụ đường đơn.
- Phân giải là biến đổi hóa học trong tiêu hóa.
- Đường đơn đi qua thành ruột là hấp thụ; hai quá trình liên quan nhưng khác nhau.
Chỗ dễ nhầm
- Gan tạo mật, không phải nơi thức ăn đi qua trong ống tiêu hóa.
- Thải phân không đồng nghĩa bài tiết mọi chất thải chuyển hóa.
Năm câu tự kiểm tra
Làm trước khi mở lời giải. Câu chọn đáp án, đúng–sai và trả lời ngắn có phản hồi tại chỗ; câu tự luận để em tự đối chiếu lập luận.
Câu 1
Nơi hấp thụ phần lớn chất dinh dưỡng là?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đáp án: B. Ruột non.
Ruột non có cấu tạo phù hợp hấp thụ.
Câu 2
Cơ quan tạo mật là gì?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Gan sản xuất mật; túi mật dự trữ và cô đặc mật.
Câu 3
Đúng hay sai?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Kết quả: a) Sai; b) Đúng; c) Sai; d) Đúng.
Mật hỗ trợ phân tán mỡ; tụy tiết dịch vào ruột, không nằm trên đường đi trực tiếp của thức ăn. Ý d: Đúng. Diện tích hấp thu lớn và cấu tạo thành ruột phù hợp chức năng này.
Câu 4
Sắp xếp: ruột non, thực quản, miệng, dạ dày.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Miệng → thực quản → dạ dày → ruột non; đầy đủ còn hầu nằm giữa miệng và thực quản.
Câu 5
Một bữa chỉ gồm nước ngọt và bánh kẹo có cân đối không? Giải thích.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Không. Có thể cung cấp nhiều đường nhưng thiếu cân đối protein, chất béo cần thiết, vitamin, khoáng và chất xơ. Cần chọn đa dạng thực phẩm theo nhu cầu, không dựa riêng vào cảm giác no.
Sơ đồ ghi nhớ
- Đi đúng đường ống tiêu hóa.
- Cơ học + enzyme.
- Ruột non hấp thụ chủ yếu.
- Ăn cân đối, giữ vệ sinh.