KHOA HỌC TỰ NHIÊN 8 · BÀI 33
Máu và hệ tuần hoàn: hai vòng tuần hoàn và miễn dịch – KHTN 8
Máu không chỉ vận chuyển oxygen; nó còn đưa dinh dưỡng, tham gia bảo vệ và giữ ổn định môi trường trong.
Học xong, em làm được gì?
Nêu thành phần máu, đường đi hai vòng tuần hoàn và nguyên tắc bảo vệ hệ tuần hoàn.
Kiến thức nền: Tim, phổi và các hệ cơ quan.
Nhìn hình để hiểu
Trên màn hình nhỏ, vuốt ngang hình để xem rõ chữ và mũi tên.
Máu gồm những gì?
Huyết tương là phần dịch, vận chuyển nhiều chất hòa tan. Hồng cầu chứa hemoglobin, tham gia vận chuyển oxygen; bạch cầu tham gia bảo vệ; tiểu cầu góp phần cầm máu. Miễn dịch gồm nhiều cơ chế; vaccine huấn luyện đáp ứng miễn dịch đặc hiệu, không phải thuốc chữa mọi bệnh sau khi đã mắc.
Tim và hai vòng tuần hoàn
Tim có bốn ngăn, van giúp máu đi đúng chiều. Vòng nhỏ: thất phải → động mạch phổi → mao mạch phổi → tĩnh mạch phổi → nhĩ trái. Vòng lớn: thất trái → động mạch chủ và các động mạch → mao mạch cơ quan → tĩnh mạch → nhĩ phải. Máu tiếp tục từ nhĩ xuống thất tương ứng.
Phân loại mạch và an toàn
Động mạch đưa máu rời tim, tĩnh mạch đưa máu về tim; không phân loại chỉ bằng giàu hay nghèo oxygen vì mạch phổi là phản ví dụ. Truyền máu cần xét nghiệm tương hợp và thực hiện bởi cơ sở y tế; không dùng quy tắc nhóm máu đơn giản để tự quyết định. Hoạt động phù hợp, ăn cân đối và tránh thuốc lá hỗ trợ sức khỏe tim mạch.
Hai ví dụ giải từng bước
Ví dụ 1
Vì sao động mạch phổi được gọi là động mạch dù máu tương đối nghèo oxygen?
- Nó dẫn máu từ tim đến phổi.
- Tên động mạch dựa vào hướng máu rời tim, không dựa riêng hàm lượng oxygen.
Ví dụ 2
Đếm 18 nhịp mạch trong 15 giây ở trạng thái nghỉ.
- Ước tính theo phút bằng 18 × 4.
- 72 nhịp/phút; đây là số đo học tập, không tự dùng để chẩn đoán.
Chỗ dễ nhầm
- Không coi mọi động mạch đều giàu oxygen.
- Không xem sơ đồ ABO là đủ quyết định truyền máu.
Năm câu tự kiểm tra
Làm trước khi mở lời giải. Câu chọn đáp án, đúng–sai và trả lời ngắn có phản hồi tại chỗ; câu tự luận để em tự đối chiếu lập luận.
Câu 1
Mạch đưa máu rời tim được gọi là?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đáp án: C. Động mạch.
Động mạch được định nghĩa theo hướng máu rời tim.
Câu 2
Tim người có bao nhiêu ngăn?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Hai tâm nhĩ và hai tâm thất.
Câu 3
Đúng hay sai?
Xem lời giải và cách kiểm tra
Kết quả: a) Đúng; b) Sai; c) Đúng; d) Đúng.
Hồng cầu đảm nhiệm phần lớn vận chuyển oxygen; bạch cầu tham gia bảo vệ. Ý d: Đúng. Động mạch được xác định theo chiều máu rời tim, không theo lượng oxygen.
Câu 4
Viết đường đi vòng tuần hoàn nhỏ.
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Thất phải → động mạch phổi → mao mạch phổi → tĩnh mạch phổi → nhĩ trái.
Câu 5
Vì sao tiêm vaccine không đồng nghĩa không bao giờ mắc bệnh?
Em viết câu trả lời ra giấy, sau đó tự đối chiếu các ý trong lời giải.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Vaccine tạo đáp ứng và trí nhớ miễn dịch đối với mục tiêu cụ thể, giúp giảm nguy cơ hoặc mức độ bệnh tùy loại. Hiệu quả không tuyệt đối và không chống mọi tác nhân.
Sơ đồ ghi nhớ
- Huyết tương và tế bào máu.
- Tim bốn ngăn.
- Vòng nhỏ qua phổi.
- Vòng lớn qua cơ quan.