TOÁN 6 · KẾT NỐI TRI THỨC · CHƯƠNG 9
Bài 40: Biểu đồ cột
Số sách được mượn thay đổi theo ngày. Dựng mỗi ngày thành một cột, em có thể nhìn thấy ngày nào nhiều hơn và nhiều hơn bao nhiêu. Nhưng muốn đọc đúng, phải xem đơn vị và khoảng cách giữa các vạch số.
Đọc biểu đồ cột, lập biểu đồ từ bảng số liệu; so sánh, tính tổng và nhận xét có căn cứ.
Em cần nhớ trước: Bảng thống kê; đọc trục số và đơn vị.
Quan sát để hiểu
1. Mỗi cột gắn với một nhóm dữ liệu
Biểu đồ cột thường có trục ngang ghi các nhóm, trục dọc ghi số lượng với đơn vị. Chiều cao mỗi cột tương ứng giá trị của nhóm đó. Tên biểu đồ cho biết nội dung và phạm vi thời gian.
Các cột cần có cùng độ rộng và khoảng cách hợp lí. Với dạng biểu đồ cột đang học, trục số lượng bắt đầu từ 0 để độ cao cột thể hiện lượng một cách trực quan. Các khoảng bằng nhau trên trục phải biểu diễn mức tăng bằng nhau.
2. Đọc thang đo trước khi đọc cột
Nếu các vạch liên tiếp ghi 0, 2, 4, 6,… thì mỗi khoảng ứng với 2 đơn vị, không phải 1. Đỉnh cột giữa 6 và 8 có thể biểu thị 7 nếu vị trí giữa được xác định rõ.
Biểu đồ minh họa số sách mượn từ thứ Hai đến thứ Sáu lần lượt là 6, 8, 4, 10, 7 cuốn. Cột thứ Năm cao nhất, ứng với 10 cuốn; thứ Tư thấp nhất, 4 cuốn. So độ cao chỉ có ý nghĩa khi các cột dùng cùng một thang.
3. Vẽ từ một bảng số liệu
Kẻ hai trục; ghi tên nhóm và tên đại lượng kèm đơn vị. Chọn thang sao cho giá trị lớn nhất vừa khung vẽ. Sau đó dựng cột có chiều cao đúng từng số liệu và ghi số ở đỉnh nếu cần.
Với các số 6, 8, 4, 10, 7, có thể dùng thang 0–10, mỗi vạch tăng 2 cuốn. Cột 7 cuốn cao ở giữa vạch 6 và 8. Không thay đổi thang riêng cho một cột để làm nó vừa khung.
4. Nhận xét từ điều biểu đồ thực sự cho biết
Có thể nêu nhóm lớn nhất, nhỏ nhất, chênh lệch và tổng. Số sách cả năm không thể suy ra chắc chắn từ biểu đồ năm ngày, trừ khi có thêm dữ kiện. Cột cao hơn cho biết số lượng lớn hơn, chưa tự giải thích nguyên nhân vì sao.
Một lời nhận xét tốt kèm con số: “Thứ Năm mượn 10 cuốn, hơn thứ Tư 6 cuốn.” Nói “thứ Năm tốt hơn” là đánh giá không nằm trong dữ liệu số sách.
Cùng làm từng bước
Đọc đề, thử chọn cách làm rồi đối chiếu từng bước. Khi kết quả đã có, em kiểm lại dấu, điều kiện và đơn vị.
Từ bảng 6, 8, 4, 10, 7 cuốn trong năm ngày, tính tổng và chênh lệch lớn nhất–nhỏ nhất.
- Tổng = 6 + 8 + 4 + 10 + 7 = 35 cuốn.
- Lớn nhất là 10, nhỏ nhất là 4.
- Chênh lệch = 10 − 4 = 6 cuốn.
Tổng 35 cuốn; chênh lệch 6 cuốn.
Trục dọc có các vạch 0, 5, 10, 15, 20. Cột đạt vạch thứ ba phía trên 0 có giá trị bao nhiêu?
- Vạch thứ nhất trên 0 là 5; vạch thứ hai là 10.
- Vạch thứ ba là 15. Không đếm số vạch thành số lượng 3.
Giá trị là 15 đơn vị theo nhãn của trục.
Lỗi dễ nhầm và cách tránh
- Đếm số vạch mà quên mỗi khoảng có thể hơn một đơn vị.
- Suy ra nguyên nhân hoặc dữ liệu ngoài khoảng thời gian mà biểu đồ không cho biết.
Em tự thử
Hãy tự làm trước khi mở lời giải. Câu chọn đáp án cho phản hồi ngay; câu tự trình bày có gợi ý để em đối chiếu.
Cột A có giá trị 12, cột B có giá trị 8. A hơn B bao nhiêu?
Chọn một đáp án để kiểm tra.
Cho em một gợi ý
Câu hỏi hơn bao nhiêu yêu cầu lấy hiệu.
Xem lời giải
12 − 8 = 4 đơn vị.
Ba cột có số liệu 5, 7, 9. Tổng là bao nhiêu?
Cho em một gợi ý
Cộng các giá trị, không cộng chiều cao đo bằng xăng-ti-mét.
Xem lời giải
5 + 7 + 9 = 21 đơn vị.
Hai vạch liền nhau ghi 10 và 20. Khoảng giữa hai vạch ứng với bao nhiêu đơn vị?
Cho em một gợi ý
Lấy hiệu hai số ghi trên trục.
Xem lời giải
20 − 10 = 10 đơn vị. Điểm chính giữa ứng với 15.
Bốn ý để nhớ lâu
- Đọc tên, đơn vị và thang đo
- Cột có độ rộng nhất quán
- Mỗi cột đúng một giá trị
- Nhận xét phải đi kèm dữ liệu
Che phần ghi nhớ rồi tự giải thích bằng một ví dụ. Nếu còn vướng, quay lại hình hoặc bước giải tương ứng.
Biên soạn và biên tập: Gia Sư SV. Diễn giải, ví dụ và hình vẽ do Gia Sư SV biên soạn theo mạch kiến thức Kết nối tri thức với cuộc sống.