Chủ đề IV. Cơ thể người

Cơ thể người có tổ chức theo nhiều cấp: tế bào, mô, cơ quan, hệ cơ quan và cơ thể. Các tế bào có cấu tạo, chức năng phù hợp liên kết thành mô; nhiều loại mô tạo một cơ quan. Một cơ quan thường phối hợp với cơ quan khác trong hệ để thực hiện chức năng chung. Ví dụ, dạ dày không tiêu hóa toàn bộ thức ăn một mình mà hoạt động cùng các phần khác của hệ tiêu hóa.

Các hệ cơ quan liên hệ chặt chẽ: hệ tiêu hóa cung cấp chất dinh dưỡng; hô hấp trao đổi khí; tuần hoàn vận chuyển; bài tiết loại bỏ chất thải và góp phần giữ ổn định môi trường trong. Hệ thần kinh và nội tiết tham gia điều hòa hoạt động. Khi chạy, vận động, hô hấp và tuần hoàn cùng thay đổi để đáp ứng nhu cầu của tế bào, không phải từng hệ hoạt động tách biệt.

Hệ vận động gồm bộ xương và hệ cơ, giúp nâng đỡ, tạo hình cơ thể, bảo vệ các cơ quan và thực hiện vận động. Bộ xương có phần trục như sọ, cột sống, lồng ngực và phần xương chi. Xương là mô sống, có quá trình phát triển và sửa chữa; thành phần khoáng góp phần tạo độ cứng, thành phần hữu cơ góp phần tạo tính dẻo dai.

Khớp là nơi các xương tiếp giáp; các loại khớp cho phép mức vận động khác nhau. Ở khớp động, sụn khớp và dịch khớp giúp giảm ma sát, còn dây chằng góp phần giữ vững khớp. Không thể coi mọi chỗ nối xương đều cử động như khớp khuỷu tay; một số khớp có ít hoặc hầu như không có chuyển động trong điều kiện bình thường.

Cơ xương gắn với xương qua gân và tạo lực kéo khi co. Khi một cơ co, nó ngắn lại, kéo xương chuyển động quanh khớp trong điều kiện thích hợp; cơ không đẩy xương theo cách một thanh chống cứng. Các cơ thường phối hợp, trong đó có nhóm tác dụng đối nhau. Động tác gập rồi duỗi tay cho thấy thay đổi hoạt động của những cơ khác nhau dưới sự điều khiển thần kinh.

Hệ vận động cần vận động phù hợp, dinh dưỡng cân đối và tư thế học tập thuận lợi. Bàn ghế vừa tầm, nghỉ thay đổi tư thế và mang đồ dùng hợp lí giúp giảm gánh nặng không cần thiết. Không cố bẻ khớp, thử sức quá mức hay tự kết luận bệnh từ một hình dáng. Khi phân tích thói quen, giải thích cơ sở xương, cơ, khớp và sự phối hợp thay vì chỉ nêu khẩu hiệu.

Thức ăn cung cấp chất dinh dưỡng và năng lượng cho cơ thể. Carbohydrate, protein và lipid là các nhóm chất hữu cơ quan trọng; vitamin, chất khoáng và nước cũng cần cho hoạt động sống. Chất xơ có vai trò hỗ trợ hoạt động tiêu hóa dù cơ thể người không tiêu hóa được phần lớn chất xơ như các chất cung cấp năng lượng thông thường. Khẩu phần cần đa dạng và phù hợp nhu cầu, không chỉ chú ý một chất.

Ống tiêu hóa gồm miệng, hầu, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già và phần cuối thải phân. Các tuyến như tuyến nước bọt, gan và tụy tiết dịch góp phần tiêu hóa. Thức ăn được vận chuyển qua ống bằng hoạt động cơ, không đơn giản rơi xuống nhờ trọng lực. Mỗi đoạn có chức năng đặc trưng, nhưng toàn hệ hoạt động phối hợp từ tiếp nhận thức ăn đến thải phần không được hấp thụ.

Tiêu hóa cơ học gồm nhai, nghiền, nhào trộn và các hoạt động làm thức ăn nhỏ, tiếp xúc dịch tiêu hóa tốt hơn. Tiêu hóa hóa học nhờ enzyme biến đổi những phân tử dinh dưỡng lớn thành dạng có thể hấp thụ. Miệng bắt đầu tiêu hóa một phần tinh bột; dạ dày tham gia tiêu hóa protein. Không vì thức ăn mềm đi mà kết luận tất cả chất đã được biến thành chất đơn giản.

Ruột non là nơi diễn ra phần lớn quá trình tiêu hóa và hấp thụ chất dinh dưỡng. Dịch tụy, dịch ruột và mật tham gia theo các vai trò khác nhau; mật giúp chia nhỏ giọt mỡ, hỗ trợ enzyme tiêu hóa lipid, không phải một enzyme. Các nếp gấp, lông ruột và vi nhung mao làm tăng diện tích tiếp xúc; chất hấp thụ đi vào hệ vận chuyển thích hợp như máu và bạch huyết.

Nước được hấp thụ ở nhiều phần của ống tiêu hóa, đặc biệt ruột non và ruột già; không khẳng định chỉ ruột già mới hấp thụ nước. Ruột già tiếp tục hấp thụ nước, góp phần hình thành phân từ chất không được hấp thụ và các thành phần khác. Hệ vi sinh vật đường ruột có vai trò trong môi trường ruột, nhưng không phải mọi vi sinh vật vào thức ăn đều có lợi.

Ăn uống hợp vệ sinh, nhai phù hợp, bảo quản thực phẩm đúng cách và chọn khẩu phần đa dạng giúp hệ tiêu hóa hoạt động thuận lợi. Khi phân tích nhãn thực phẩm, đọc khối lượng một khẩu phần, chất dinh dưỡng và năng lượng trên cùng cơ sở so sánh. Bài tập tính năng lượng chỉ dùng dữ kiện cho sẵn, không tạo chế độ ăn riêng cho từng người. Quan sát một triệu chứng đơn lẻ cũng không đủ tự chẩn đoán bệnh.

Máu gồm huyết tương và các thành phần hữu hình như hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu. Huyết tương vận chuyển nhiều chất hòa tan; hồng cầu chứa hemoglobin, có vai trò quan trọng trong vận chuyển oxygen. Bạch cầu tham gia bảo vệ cơ thể; tiểu cầu góp phần vào quá trình cầm máu, đông máu. Các thành phần có vai trò khác nhau nhưng phối hợp, không thể coi máu chỉ có nhiệm vụ chở oxygen.

Tim có bốn ngăn: hai tâm nhĩ và hai tâm thất. Các van giúp máu đi theo chiều phù hợp; tim co giãn tạo động lực cho máu lưu thông. Động mạch đưa máu rời tim, tĩnh mạch đưa máu về tim, mao mạch là nơi trao đổi với mô. Tên động mạch hay tĩnh mạch được xác định theo hướng so với tim, không đồng nghĩa luôn giàu hoặc nghèo oxygen.

Vòng tuần hoàn nhỏ đưa máu từ tâm thất phải tới phổi, trao đổi khí rồi về tâm nhĩ trái. Vòng tuần hoàn lớn đưa máu từ tâm thất trái tới các cơ quan, trao đổi chất rồi về tâm nhĩ phải. Động mạch phổi mang máu nghèo oxygen hơn, còn tĩnh mạch phổi mang máu giàu oxygen hơn; đây là ví dụ giúp tránh nhầm tên mạch với thành phần khí.

Cơ thể có nhiều cơ chế bảo vệ trước tác nhân gây bệnh, từ hàng rào bên ngoài đến hoạt động của tế bào miễn dịch. Bạch cầu có thể tham gia thực bào và những đáp ứng đặc hiệu như tạo kháng thể tùy loại tế bào. Vaccine giúp hệ miễn dịch chuẩn bị đáp ứng với tác nhân cụ thể theo cơ chế và lịch phù hợp; không hiểu vaccine là bảo đảm không bao giờ mắc mọi bệnh.

Hệ hô hấp có đường dẫn khí và phổi. Khí đi qua các đoạn dẫn tới phế nang; bề mặt phế nang mỏng, diện tích lớn và nhiều mao mạch thuận lợi cho trao đổi khí. Oxygen khuếch tán từ khí phế nang vào máu, carbon dioxide theo chiều ngược lại trong điều kiện bình thường. Thông khí đưa không khí ra vào phổi là quá trình khác với sự trao đổi khí qua bề mặt phế nang.

Khi hít vào bình thường, cơ hoành co, lồng ngực tăng thể tích, góp phần làm không khí đi vào; thở ra yên tĩnh chủ yếu nhờ cơ giãn và tính đàn hồi. Hô hấp cung cấp oxygen, tuần hoàn đưa oxygen tới tế bào và mang carbon dioxide trở lại phổi. Vận động phù hợp, tránh khói thuốc và giữ môi trường không khí sạch giúp bảo vệ cả hệ; số đo nhịp đơn lẻ không đủ tự chẩn đoán bệnh.

Bài tiết loại bỏ những sản phẩm chuyển hóa và một số chất dư ra khỏi cơ thể, đồng thời góp phần giữ ổn định môi trường trong. Phổi thải carbon dioxide, da thải một phần nước và muối qua mồ hôi, hệ bài tiết nước tiểu có vai trò quan trọng với nhiều chất hòa tan. Thải phân chủ yếu loại phần thức ăn không được hấp thụ và các thành phần liên quan, không đồng nhất hoàn toàn với bài tiết.

Hệ bài tiết nước tiểu gồm thận, niệu quản, bàng quang và niệu đạo. Thận tạo nước tiểu; niệu quản dẫn nước tiểu từ thận tới bàng quang; bàng quang chứa tạm; niệu đạo dẫn nước tiểu ra ngoài. Cần phân biệt niệu quản với niệu đạo và với các mạch máu của thận. Máu đi qua thận để trao đổi, được xử lí rồi tiếp tục lưu thông chứ không biến toàn bộ thành nước tiểu.

Đơn vị chức năng của thận thực hiện các quá trình như lọc, tái hấp thu và bài tiết thêm một số chất vào dịch đang hình thành. Nhiều nước và chất còn cần được đưa trở lại máu, trong khi lượng chất thải và chất dư phù hợp được giữ lại để thải ra. Vì vậy nước tiểu cuối khác dịch lọc ban đầu; không thể mô tả thận như một cái rây chỉ lọc một lần rồi bỏ tất cả.

Môi trường trong gồm máu, dịch mô và bạch huyết, tạo môi trường trao đổi cho tế bào. Cân bằng nội môi là duy trì các điều kiện bên trong tương đối ổn định trong giới hạn phù hợp, như lượng nước, thành phần ion, đường huyết và nhiệt độ. “Ổn định” không có nghĩa mọi con số luôn cố định; cơ thể có thể điều chỉnh khi hoạt động, ăn uống hoặc môi trường thay đổi.

Thận tham gia điều chỉnh nước và các chất hòa tan; gan, hệ hô hấp, tuần hoàn, thần kinh và nội tiết cũng cùng góp phần. Ví dụ, lượng nước tiểu có thể thay đổi khi cơ thể nhận nước và mất nước khác nhau, theo sự điều hòa. Một bảng thu–chi nước chỉ là mô hình đơn giản; ngoài uống nước còn có nước từ thức ăn, chuyển hóa và nhiều đường mất nước khác.

Thói quen phù hợp gồm uống theo nhu cầu và điều kiện hoạt động, giữ vệ sinh, không nhịn tiểu kéo dài và dùng thuốc theo hướng dẫn chuyên môn. Không biến số liệu giả định trong bài thành lượng nước bắt buộc cho mọi người. Khi phân tích mẫu dữ liệu, cần nêu giả thiết và giới hạn; màu hay lượng nước tiểu đơn lẻ không đủ để học sinh tự chẩn đoán chức năng thận.

Hệ thần kinh tiếp nhận thông tin, xử lí và điều khiển đáp ứng, đồng thời phối hợp hoạt động của nhiều cơ quan. Phần trung ương gồm não và tủy sống; phần ngoại biên gồm các dây thần kinh và hạch thần kinh. Các phần liên hệ với nhau, không nên coi não là bộ phận duy nhất tham gia mọi xử lí. Hoạt động thần kinh giúp cơ thể thích nghi với thay đổi bên trong và bên ngoài.

Neuron là tế bào chuyên hóa có khả năng tiếp nhận và truyền tín hiệu thần kinh. Cấu tạo gồm thân tế bào, các sợi nhánh và sợi trục, với hình thái phù hợp chức năng. Trong một đường dẫn truyền, thông tin đi qua các tế bào và chỗ tiếp nối theo cơ chế thích hợp. Không mô tả dây thần kinh như ống rỗng vận chuyển máu hay như một sợi dây điện thông thường hoàn toàn giống về bản chất.

Phản xạ là đáp ứng của cơ thể đối với kích thích thông qua hệ thần kinh. Một cung phản xạ thường gồm bộ phận tiếp nhận, đường cảm giác, trung ương xử lí, đường vận động và bộ phận đáp ứng. Rụt tay khi gặp vật nóng là ví dụ để phân tích trên sơ đồ, không phải thí nghiệm tự gây nóng. Một số xử lí phản xạ có thể qua tủy sống, trong khi não vẫn tiếp nhận thông tin liên quan.

Mắt tiếp nhận ánh sáng; các bộ phận quang học như giác mạc, thể thủy tinh góp phần tạo ảnh lên võng mạc. Tế bào cảm thụ ánh sáng chuyển tín hiệu, dây thần kinh thị giác truyền thông tin tới não để xử lí. Nhìn rõ không chỉ là “ánh sáng vào mắt” mà cần toàn bộ đường tiếp nhận, tạo ảnh và xử lí hoạt động phù hợp. Các tật khúc xạ liên quan ảnh không hội tụ đúng trên võng mạc.

Tai tiếp nhận âm thanh qua tai ngoài; màng nhĩ và chuỗi xương tai truyền dao động tới tai trong. Trong ốc tai, tế bào cảm thụ góp phần chuyển dao động thành tín hiệu thần kinh, rồi thông tin được truyền về não. Tai trong còn có bộ phận liên quan thăng bằng, không đồng nhất mọi chức năng tai chỉ với nghe. Âm thanh quá lớn có thể làm tổn thương hệ tiếp nhận, dù không gây đau ngay.

Ngủ, học tập và nghỉ ngơi hợp lí giúp hệ thần kinh hoạt động thuận lợi. Đọc ở khoảng cách, ánh sáng phù hợp, thay đổi hoạt động nhìn và tránh âm thanh lớn kéo dài là những thói quen bảo vệ giác quan. Không đưa vật sắc vào tai, không tự thử phản xạ bằng kích thích gây đau. Khó nhìn hay khó nghe cần được kiểm tra phù hợp; bài học không dùng một phép thử đơn giản để tự kết luận bệnh.

Tuyến nội tiết tiết hormone vào môi trường trong để được vận chuyển tới cơ quan đích; chúng không dùng ống dẫn đưa sản phẩm ra bề mặt hay vào khoang như tuyến ngoại tiết. Hormone có tác dụng ở lượng nhỏ và lên những tế bào có khả năng tiếp nhận phù hợp. Cùng với hệ thần kinh, hệ nội tiết điều hòa sinh trưởng, phát triển, chuyển hóa và nhiều hoạt động của cơ thể.

Các tuyến nội tiết thường được học gồm tuyến yên, tuyến giáp, tuyến tụy nội tiết, tuyến trên thận và tuyến sinh dục. Tên tuyến không đủ để mô tả mọi chức năng; cần gắn hormone với tác dụng cụ thể trong mô hình bài học. Tuyến tụy có cả phần nội tiết tạo hormone và phần ngoại tiết tạo dịch tiêu hóa, nên một cơ quan có thể thực hiện hai kiểu tiết khác nhau.

Trong điều hòa đường huyết, insulin góp phần làm giảm glucose máu bằng cách thúc đẩy các quá trình sử dụng, dự trữ phù hợp; glucagon góp phần làm tăng glucose máu khi cần, liên quan huy động chất dự trữ ở gan. Hai tác dụng phối hợp trong hệ điều hòa, không có nghĩa một hormone luôn “tốt” và hormone kia “xấu”. Mô hình phản hồi giúp duy trì giá trị trong giới hạn phù hợp.

Da gồm lớp biểu bì, lớp bì và phần dưới da theo sơ đồ học tập. Da tạo hàng rào bảo vệ, tham gia cảm giác và điều hòa thân nhiệt; tuyến mồ hôi, mạch máu và các thụ thể góp phần thực hiện chức năng. Sắc tố và các cấu trúc bảo vệ có ý nghĩa, nhưng không làm cơ thể miễn nhiễm với mọi tác động của ánh nắng hay hóa chất.

Khi môi trường nóng hoặc cơ thể sinh nhiều nhiệt, giãn mạch dưới da và tiết mồ hôi có thể tăng thải nhiệt; mồ hôi bay hơi lấy năng lượng từ cơ thể. Khi lạnh, co mạch dưới da giúp giảm mất nhiệt, run cơ có thể tăng sinh nhiệt. Sự điều hòa này có vai trò quan trọng của hệ thần kinh, phối hợp chuyển hóa và nội tiết; không quy mọi phản ứng giữ nhiệt cho riêng tuyến mồ hôi.

Vệ sinh da phù hợp, chọn trang phục theo thời tiết và môi trường hoạt động, tránh tự dùng hormone hay sản phẩm không rõ thành phần là cách vận dụng kiến thức. Cần phân biệt kiến thức mô hình với đánh giá sức khỏe cá nhân: một số đo đường huyết hay nhiệt độ phải được hiểu theo bối cảnh chuyên môn. Bài tập dùng dữ liệu giả định để giải thích phản hồi, không hướng dẫn tự chẩn đoán hay tự điều trị.

Sinh sản ở người là sinh sản hữu tính, có sự kết hợp giao tử đực và giao tử cái. Tinh hoàn tạo tinh trùng và tiết hormone sinh dục; buồng trứng tạo trứng và tiết hormone liên quan. Hệ sinh sản còn có đường dẫn và cơ quan hỗ trợ. Cần phân biệt tên cơ quan với chức năng, không gọi mọi cấu trúc trong hệ bằng một tên chung.

Ống dẫn trứng nối vùng gần buồng trứng với tử cung; niêm mạc tử cung phù hợp cho phôi làm tổ và thai phát triển bình thường. Âm đạo liên hệ cổ tử cung với bên ngoài. Ở nam, tinh trùng trưởng thành, lưu chuyển qua đường dẫn và hòa với dịch tuyến hỗ trợ. Nơi tạo giao tử không phải nơi thai phát triển.

Thụ tinh là sự kết hợp giữa tinh trùng và trứng tạo hợp tử; ở người thường diễn ra tại ống dẫn trứng. Hợp tử phân chia nhiều lần, phôi di chuyển về tử cung và có thể làm tổ trong niêm mạc tử cung. Thụ tinh và làm tổ là hai sự kiện khác nhau theo trình tự; không nói hợp tử được tạo trong dạ dày hay phôi phát triển bình thường ở buồng trứng.

Ở tuổi dậy thì, cơ thể xuất hiện các thay đổi về vóc dáng, cơ quan sinh sản, đặc điểm giới tính và tâm lí. Thời điểm, tốc độ thay đổi khác nhau giữa các bạn, nên không dùng một tuổi duy nhất để đánh giá tất cả. Khả năng sinh sản xuất hiện không đồng nghĩa đã sẵn sàng về thể chất, tâm lí và điều kiện xã hội cho việc mang thai hoặc làm cha mẹ.

Kinh nguyệt liên quan sự bong và thải một phần niêm mạc tử cung theo chu kì khi không có thai trong quá trình điều hòa bình thường. Đó không phải sự thải “máu bẩn” như một định kiến phổ biến. Chu kì có thể khác nhau và thay đổi, nhất là giai đoạn mới dậy thì; không coi mọi chu kì luôn 28 ngày hoặc rụng trứng luôn vào ngày 14 để suy ra kết luận chắc chắn.

Bao cao su tạo hàng rào ngăn tinh trùng gặp trứng; dùng đúng và đều giúp giảm nguy cơ mang thai và nhiều bệnh lây truyền qua đường tình dục, như lậu, giang mai, nhiễm HIV. Thuốc tránh thai phối hợp chủ yếu ức chế rụng trứng nhưng không phòng các bệnh ấy; lựa chọn cần tư vấn phù hợp. Cần vệ sinh, tôn trọng riêng tư và ranh giới cơ thể, không gây áp lực; tìm người lớn tin cậy hoặc nhân viên chuyên môn khi cần.