Ôn tập Hóa 12 Chương 3 – THPT Nguyễn Hữu Thọ 2026–2027

1. Hệ thống kiến thức Hóa 12 Chương 3

Chương Hợp chất chứa nitrogen liên kết bốn mảng kiến thức: amine; amino acid; peptide; protein và enzyme. Khi làm bài, hãy nhận diện đúng nhóm chức trước, sau đó xét thuốc thử, điều kiện phản ứng và số mol.

Amine: bậc amine, tính base và aniline

• Bậc amine bằng số gốc hydrocarbon gắn trực tiếp với N: R–NH₂ bậc một; R₂NH bậc hai; R₃N bậc ba. Không đếm số carbon của gốc hydrocarbon.
• Amine có tính base vì N có thể nhận H⁺. Alkylamine nhỏ như methylamine, ethylamine làm quỳ tím hóa xanh. Aniline ít tan, có tính base yếu hơn ammonia và thường không làm đổi màu quỳ tím trong bài học phổ thông.
• Dung dịch methylamine dư có thể tạo phức xanh lam với Cu²⁺. Đây là màu khác với màu tím của phản ứng biuret.
• Aniline tạo kết tủa trắng 2,4,6-tribromoaniline với nước bromine. Phản ứng xảy ra trên vòng benzene, không phải phản ứng cộng vào nhóm –NH₂.

Với monoamine chỉ nhận một proton: n(HCl) = n(amine) khi tạo muối vừa đủ. Công thức này không tự động áp dụng cho hợp chất có nhiều tâm base.

Amino acid: công thức và danh pháp cần nhớ

Amino acid chứa nhóm amino và nhóm carboxyl. Trong α-amino acid, nhóm amino gắn vào carbon ngay cạnh nhóm –COOH. Công thức thường gặp là H₂N–CH(R)–COOH. Glycine có R = H nên cấu tạo là H₂N–CH₂–COOH.

Tyrosine (Tyr): p-HO–C₆H₄–CH₂–CH(NH₂)–COOH; C₉H₁₁NO₃; M = 181 g/mol. Nhóm –OH phenol của tyrosine cũng phản ứng với NaOH, vì vậy không chỉ đếm nhóm –COOH.

Amino acid thường là chất rắn, có nhiệt độ nóng chảy cao và có thể phân hủy khi đun nóng. Nhiều amino acid tan trong nước. Ở dạng tinh thể, chúng thường tồn tại dưới dạng ion lưỡng cực; mức độ tan khác nhau tùy cấu tạo.

Tính lưỡng tính và phản ứng ester hóa

Nhóm amino nhận proton khi gặp acid; nhóm carboxyl nhường proton khi gặp base. Với amino acid thông thường có a nhóm –NH₂ và b nhóm –COOH, lượng HCl và NaOH cần tính theo số nhóm tương ứng, đồng thời kiểm tra có nhóm chức khác tham gia hay không.

Nhóm –COOH có thể ester hóa với alcohol. Trong môi trường HCl, sản phẩm có thể được biểu diễn ở dạng muối hydrochloride của amino ester:

Một số amino acid thích hợp có thể trùng ngưng tạo polyamide. Ví dụ 6-aminohexanoic acid H₂N–(CH₂)₅–COOH tạo nylon-6. Khi viết phương trình theo mắt xích thường bỏ qua nhóm cuối mạch; khi đếm chính xác một chuỗi gồm n phân tử nối với nhau, có n − 1 phân tử nước tách ra.

Điện di: so sánh pH với pI

Điểm đẳng điện pI là pH tại đó điện tích trung bình của amino acid bằng 0. Khi đó không có chuyển dịch điện di thuần. Không lấy pH 6 hoặc pH 7 làm mốc chung cho tất cả amino acid.

Peptide: đọc mạch và đếm liên kết

Đọc peptide từ đầu N (nhóm amino tự do) đến đầu C (nhóm carboxyl cuối mạch). Ví dụ:

Ví dụ: Gly–Ala–Gly có M = 75 + 89 + 75 − 2×18 = 203 g/mol. Thủy phân không hoàn toàn Val–Gly–Ala chỉ có thể tạo các dipeptide liền kề Val–Gly và Gly–Ala; không tạo Val–Ala nếu chỉ cắt liên kết có sẵn.

Phản ứng biuret và các màu dễ nhầm

Peptide có ít nhất hai liên kết peptide và protein có thể tạo phức màu tím với Cu(OH)₂ trong môi trường kiềm. Dipeptide không cho màu biuret đặc trưng.

Diễn biến thí nghiệm biuret: thêm CuSO₄ vào dung dịch NaOH tạo Cu(OH)₂ màu xanh; thêm dung dịch protein và lắc, màu tím xuất hiện. Không bắt buộc đun nóng mạnh. Phân tích thí nghiệm phải tách hiện tượng ở từng bước.

Protein và enzyme: trọng tâm cần phân biệt

• Protein đơn giản: khi thủy phân hoàn toàn phần protein chỉ tạo các α-amino acid. Protein phức tạp còn chứa thành phần không phải protein.
• Protein dạng sợi: thường không tan trong nước; ví dụ keratin, collagen, fibroin. Trong phân loại phổ thông, myosin được xếp trong nhóm protein sợi.
• Protein dạng cầu: nhiều loại có thể tan tạo dung dịch keo; ví dụ albumin, hemoglobin.
• Biến tính: cấu trúc không gian bị thay đổi, thường làm giảm/mất chức năng. Đông tụ: protein kết tụ thành khối. Thủy phân: làm đứt liên kết peptide. Ba khái niệm không đồng nhất.
• Enzyme: chất xúc tác sinh học có tính chọn lọc; phần lớn là protein. Hoạt tính phụ thuộc nhiệt độ, pH, nồng độ cơ chất và các yếu tố khác. “Tăng nhiệt độ luôn làm enzyme hoạt động tốt hơn” là sai.

Protein có vai trò cấu trúc, vận chuyển, điều hòa, xúc tác và bảo vệ. Enzyme được dùng trong sản xuất thực phẩm và công nghệ sinh học: protease thủy phân protein; lipase thủy phân lipid; lactase hỗ trợ thủy phân lactose. Khi đọc đồ thị thí nghiệm, chỉ kết luận trong khoảng đã khảo sát.

2. Cách giải các dạng bài tính toán