Bài 15: Lực từ tác dụng lên dây dẫn mang dòng điện
Lực từ có thể kéo dây dẫn chuyển động: công thức nào cho đúng độ lớn và chiều?
Lý thuyết · Ví dụ · Sơ đồ tư duy
Học xong bài này, em sẽ
- Tính lực từ khi biết B,I,l,α
- Xác định chiều lực theo quy tắc bàn tay trái
- Phân biệt trường hợp song song và vuông góc
Kiến thức và cách hiểu
Công thức trọng tâm và điều kiện áp dụng
Lực từ lên đoạn dây
Dây thẳng trong từ trường đều; α là góc giữa chiều dòng điện và B.
Trường hợp vuông góc
Chỉ khi α = 90°.
Dòng điện đặt trong từ trường
Đoạn dây dẫn có dòng điện trong từ trường có thể chịu lực từ. Với đoạn dây thẳng độ dài l trong từ trường đều B, góc α giữa chiều dòng điện và vector B, độ lớn F = BIl sinα. Đại lượng B có đơn vị tesla (T).
Góc trong công thức
Khi dây vuông góc đường sức, sin 90° = 1 và lực đạt cực đại BIl. Khi dây song song đường sức, sin 0° = 0 và lực bằng 0. Không nhầm góc giữa mặt phẳng khung dây và vector B với góc giữa hướng dòng điện và B.
Chiều lực và quy tắc bàn tay trái
Đặt bàn tay trái sao cho từ trường hướng vào lòng bàn tay, các ngón tay từ cổ đến ngón theo chiều dòng điện, ngón cái choãi ra chỉ chiều lực từ. Kiểm tra lực luôn vuông góc đồng thời với chiều dòng điện và vector B.
Cảm ứng từ do dòng điện
Từ trường của dây thẳng dài, vòng tròn hoặc ống dây có công thức riêng và điều kiện hình học riêng. Không dùng máy móc công thức từ trường đều của ống dây cho vùng xa ống dây.
Ví dụ có lời giải
Dây dài 0,20 m có I=5,0 A, vuông góc từ trường B=0,40 T. Lực F=0,40×5×0,20=0,40 N. Nếu quay dây để góc còn 30°, lực giảm còn 0,20 N.
Bài 15: Kiến thức nâng cao và hướng dẫn giải
Nội dung được viết lại theo tiến trình: khái niệm → điều kiện áp dụng → lập hệ thức → kiểm tra kết quả. Những mục sau mở rộng phần tổng kết hiện có, giúp em ôn đủ dạng trong Chương 3.
Nắm vững lý thuyết và điều kiện áp dụng
Khi nào dây dẫn có dòng điện chịu lực từ?
Một đoạn dây dẫn thẳng dài ℓ có dòng điện I trong từ trường đều B chịu lực từ độ lớn F=B I ℓ |sinα|, với α là góc giữa chiều dòng điện và hướng cảm ứng từ. Nếu dây song song B, sinα=0 nên lực bằng 0; khi vuông góc B thì lực lớn nhất F=B I ℓ.
Công thức giả thiết đoạn dây thẳng, từ trường đều trên đoạn xét. Với dây cong hoặc B biến thiên theo vị trí, phải phân đoạn và cộng các lực vectơ; không lấy một chiều dài tổng để áp dụng vô điều kiện.
Xác định chiều lực theo quy tắc bàn tay trái
Đặt bàn tay trái sao cho các đường sức từ xuyên vào lòng bàn tay, chiều dòng điện trùng chiều từ cổ tay đến các ngón tay, ngón cái choãi ra chỉ chiều lực từ. Trong ngôn ngữ vectơ, dF=I dℓ×B; lực vuông góc với cả dℓ và B. Đổi chiều I hoặc đổi chiều B riêng lẻ thì lực đảo chiều; đổi cả hai thì giữ chiều lực.
Điều đầu tiên cần vẽ là hướng B và hướng dòng điện lên sơ đồ, đánh dấu • đi ra và × đi vào mặt giấy rõ ràng. Nếu góc giữa dây và B là 150°, dùng sin150°=sin30° chứ không gán trực tiếp hệ số 150/90.
Đo cảm ứng từ bằng lực lên dây
Cho B vuông góc dây, đo lực F, dòng I, chiều dài trong từ trường ℓ, suy B=F/(Iℓ). Với một cân lực nhỏ, cần trừ số chỉ trước khi bật dòng để lấy đúng lực từ; nhiệt và rung động có thể gây sai số.
Đơn vị T=N/(A·m). Nếu đề cho 50 cm dây nằm trong từ trường nhưng chỉ 20 cm nằm thật trong vùng B, phải dùng ℓ=0,20 m, không lấy chiều dài toàn dây.
Liên hệ lực Lorentz lên điện tích chuyển động
Điện tích q chuyển động với vận tốc v trong từ trường B chịu lực Lorentz F=q(v×B), độ lớn |F|=|q|vB|sinα|. Với q âm, chiều lực ngược vectơ v×B; từ trường không sinh công lên điện tích vì lực vuông góc với vận tốc tức thời.
Nếu v vuông góc B và chỉ có lực từ, hạt chuyển động tròn đều với bán kính r=mv/(|q|B). Đây là mở rộng để hiểu quỹ đạo hạt trong từ trường; không đánh đồng bán kính này với bán kính dây cuộn tạo từ trường.
Bài cân bằng có lực từ
Dây treo trong từ trường có thể cân bằng giữa trọng lực, lực căng và lực từ. Phải vẽ sơ đồ lực, chiếu theo từng trục, rồi mới áp F=B I ℓ sinα. Nếu dây nằm ngang, B nằm ngang vuông góc dây thì lực từ hướng thẳng đứng; tăng dòng có thể làm tăng hoặc giảm số chỉ cân tùy chiều dòng.
Trình tự tự soát: xác định góc chính xác, đổi mA→A và cm→m, tính F rồi so với trọng lượng mg nếu đề liên quan cân bằng.
Tám dạng bài tính có lời giải từng bước
Em nên tự xác định công thức và làm trên giấy trước khi bấm mở lời giải.
F=B I ℓ, đổi cm→m
Đoạn dây dài ℓ=60 cm vuông góc B=0.6 T, mang I=6 A. F từ bằng bao nhiêu N?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị N, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: F=B I ℓ, đổi cm→m.
- Dữ kiện để thế số: l = 60; b = 0.6; i = 6.
- Kết luận: 2.16 N. Soát lại đơn vị.
sin30°=0,5 nên F=B I ℓ/2
Dây dài ℓ=60 cm tạo góc 30° với B=0.6 T, mang I=6 A. Lực từ bằng bao nhiêu?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị N, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: sin30°=0,5 nên F=B I ℓ/2.
- Dữ kiện để thế số: l = 60; b = 0.6; i = 6.
- Kết luận: 1.08 N. Soát lại đơn vị.
I=F/(Bℓ)
Dây vuông góc B=0.6 T, dài ℓ=60 cm, chịu F=1.08 N. Dòng điện I bằng bao nhiêu?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị A, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: I=F/(Bℓ).
- Dữ kiện để thế số: b = 0.6; l = 60; f = 1.08.
- Kết luận: 3 A. Soát lại đơn vị.
B=F/(Iℓ)
Dây vuông góc mang I=6 A, dài ℓ=60 cm, chịu F=0.72 N. Tính B.
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị T, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: B=F/(Iℓ).
- Dữ kiện để thế số: i = 6; l = 60; f = 0.72.
- Kết luận: 0.2 T. Soát lại đơn vị.
F=B I ℓ
Dây dài ℓ=60 cm mang I=6 A trong B=0.6 T. Góc giữa dây và B là 90°. Công của lực từ theo phương dịch chuyển s=25 cm cùng chiều lực bằng bao nhiêu J?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị J, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: F=B I ℓ; W=Fs nếu dịch chuyển cùng chiều F.
- Dữ kiện để thế số: l = 60; i = 6; b = 0.6; s = 25.
- Kết luận: 0.54 J. Soát lại đơn vị.
F∝sinα
Dây chịu lực từ F₁=1.2 N ở góc 90°. Giữ B,I,ℓ, xoay thành góc 30°. Lực F₂ bằng bao nhiêu?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị N, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: F∝sinα.
- Dữ kiện để thế số: f = 1.2.
- Kết luận: 0.6 N. Soát lại đơn vị.
|F|=|q|vB, với μC×10³ m/s=10⁻³ N/T
Điện tích có |q|=5 μC chuyển động vuông góc B=0.6 T với v=5×10³ m/s. Độ lớn lực Lorentz tính theo ×10⁻³ N bằng bao nhiêu?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị ×10⁻³ N, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: |F|=|q|vB, với μC×10³ m/s=10⁻³ N/T.
- Dữ kiện để thế số: q = 5; b = 0.6; v = 5.
- Kết luận: 15 ×10⁻³ N. Soát lại đơn vị.
ℓ=F/(BI)
Dây vuông góc B=0.6 T, I=6 A chịu F=0.72 N. Chiều dài dây trong từ trường là bao nhiêu cm?
Xem phương pháp và đáp án
- Đọc yêu cầu: tìm đại lượng theo đơn vị cm, kiểm tra điều kiện bài.
- Áp dụng: ℓ=F/(BI); đổi m sang cm.
- Dữ kiện để thế số: b = 0.6; i = 6; f = 0.72.
- Kết luận: 20 cm. Soát lại đơn vị.
Cách xử lí hiện tượng và lỗi sai thường gặp
Loa điện động
Dòng điện xoay chiều qua cuộn dây trong từ trường khiến lực đổi chiều, làm màng loa dao động.
Động cơ điện
Lực từ lên các nhánh dây quấn tạo mômen quay, dòng/điều khiển cần đổi chiều phù hợp để duy trì mômen.
Ba câu hỏi tự soát trước khi nộp
- Em có mắc lỗi: Dùng sin góc với mặt phẳng thay vì góc giữa dòng điện và B.? Nếu có, xem lại định nghĩa và điều kiện vừa học.
- Em có mắc lỗi: Dùng bàn tay phải để xác định lực trên dây mà không xét tích có hướng.? Nếu có, xem lại định nghĩa và điều kiện vừa học.
- Em có mắc lỗi: Cho rằng từ trường luôn sinh công lên hạt tích điện.? Nếu có, xem lại định nghĩa và điều kiện vừa học.
Tám câu mẫu tự kiểm tra
Các câu dưới đây chỉ để kiểm tra nhanh sau khi đọc; bộ luyện tập đầy đủ có thêm các câu vận dụng và tự luận.
Biểu thức lực từ tác dụng lên dây dẫn thẳng trong từ trường đều là gì?
Đáp án và lời giải
A. Độ lớn lực từ bằng BIl sin góc giữa dòng điện và B.
Lực từ cực đại khi chiều dòng điện hợp với B một góc nào?
Đáp án và lời giải
C. sin 90° đạt 1.
Dây dẫn song song với vector B chịu lực từ bao nhiêu?
Đáp án và lời giải
C. sin 0°=0 nên không có lực từ.
Dây vuông góc B=0.3 T, I=3 A chịu F=0.18 N. Chiều dài dây trong từ trường là bao nhiêu cm? (Làm tròn đến 2 chữ số thập phân nếu cần.)
Đáp án và lời giải
C. Bước 1 – Xác định điều kiện và công thức: ℓ=F/(BI); đổi m sang cm. Bước 2 – Đổi đơn vị theo yêu cầu, dữ kiện: b = 0.3; i = 3; f = 0.18. Bước 3 – Thế số: ((100 × 0.18) ÷ (0.3 × 3)) = 20 cm. Bước 4 – Đối chiếu xu hướng của đại lượng, thứ nguyên và phạm vi áp dụng trước khi kết luận.
Xét nhóm nhận định 5 về Lực từ tác dụng lên dây dẫn mang dòng điện, chú ý điều kiện mô hình và đơn vị. Chọn Đúng/Sai cho từng ý.
Đáp án và lời giải
a: Sai; b: Sai; c: Đúng; d: Đúng. a) Sai — Phát biểu không đúng. Kiến thức cần thay vào là: Đổi chiều dài cm sang m trước khi dùng F=B I ℓ để ra newton.
b) Sai — Phát biểu không đúng. Kiến thức cần thay vào là: Đổi chiều riêng dòng điện làm chiều lực từ đảo ngược khi B không đổi.
c) Đúng — Đổi chiều dài cm sang m trước khi dùng F=B I ℓ để ra newton. Đây là quy tắc phù hợp với các điều kiện trong bài.
d) Đúng — Đổi chiều riêng dòng điện làm chiều lực từ đảo ngược khi B không đổi. Đây là quy tắc phù hợp với các điều kiện trong bài.
Dây dài ℓ=40 cm mang I=4 A trong B=0.4 T. Góc giữa dây và B là 90°. Công của lực từ theo phương dịch chuyển s=15 cm cùng chiều lực bằng bao nhiêu J? (Làm tròn đến 3 chữ số thập phân nếu cần.) Chỉ nhập số, không nhập đơn vị.
Đáp án và lời giải
0.096. Bước 1 – Xác định điều kiện và công thức: F=B I ℓ; W=Fs nếu dịch chuyển cùng chiều F. Bước 2 – Đổi đơn vị theo yêu cầu, dữ kiện: l = 40; i = 4; b = 0.4; s = 15. Bước 3 – Thế số: (((((0.4 × 4) × 40) ÷ 100) × 15) ÷ 100) = 0.096 J. Bước 4 – Đối chiếu xu hướng của đại lượng, thứ nguyên và phạm vi áp dụng trước khi kết luận.
Dây dài ℓ=50 cm mang I=5 A trong B=0.5 T. Góc giữa dây và B là 90°. Công của lực từ theo phương dịch chuyển s=30 cm cùng chiều lực bằng bao nhiêu J? (Làm tròn đến 3 chữ số thập phân nếu cần.) Chỉ nhập số, không nhập đơn vị.
Đáp án và lời giải
0.375. Bước 1 – Xác định điều kiện và công thức: F=B I ℓ; W=Fs nếu dịch chuyển cùng chiều F. Bước 2 – Đổi đơn vị theo yêu cầu, dữ kiện: l = 50; i = 5; b = 0.5; s = 30. Bước 3 – Thế số: (((((0.5 × 5) × 50) ÷ 100) × 30) ÷ 100) = 0.375 J. Bước 4 – Đối chiếu xu hướng của đại lượng, thứ nguyên và phạm vi áp dụng trước khi kết luận.
Dây dài ℓ=60 cm mang I=6 A trong B=0.6 T. Góc giữa dây và B là 90°. Công của lực từ theo phương dịch chuyển s=25 cm cùng chiều lực bằng bao nhiêu J? (Làm tròn đến 3 chữ số thập phân nếu cần.) Trình bày rõ các bước, công thức, đổi đơn vị và kết luận.
Đáp án và lời giải
Tự luận – chấm theo các bước trình bày. Bước 1 – Xác định điều kiện và công thức: F=B I ℓ; W=Fs nếu dịch chuyển cùng chiều F. Bước 2 – Đổi đơn vị theo yêu cầu, dữ kiện: l = 60; i = 6; b = 0.6; s = 25. Bước 3 – Thế số: (((((0.6 × 6) × 60) ÷ 100) × 25) ÷ 100) = 0.54 J. Bước 4 – Đối chiếu xu hướng của đại lượng, thứ nguyên và phạm vi áp dụng trước khi kết luận.
Sơ đồ tư duy đầy đủ 6 nhánh
Sơ đồ SVG được biên soạn theo các ý trọng tâm của bài, phóng to vẫn sắc nét, có thể mở xem riêng.
Điểm dễ nhầm và cách tránh
- Quên sin của góc α
- Nhầm lực từ và cảm ứng từ
- Đảo chiều lực khi chỉ đổi hướng B hoặc I
Đọc thêm phần lý thuyết và ví dụ đã có
Độ lớn và chiều là hai phần riêng của một đáp án lực từ. Góc α trong F = BIl sin α là góc giữa chiều dòng điện và B, không phải góc với pháp tuyến của một diện tích.
Lực từ và phương chiều
Đoạn dây thẳng dài l có dòng I nằm trong từ trường đều chịu lực độ lớn F=BIl sinα, α là góc giữa chiều dòng điện và B. Lực vuông góc với cả dây và B; xác định chiều bằng quy tắc bàn tay trái hoặc tích có hướng. Dây song song B thì F=0, vuông góc thì F cực đại. Với điện tích q chuyển động tốc độ v: F=|q|vB sinα; chiều đối với q âm ngược q dương. Lực từ lên điện tích vuông góc vận tốc nên không sinh công, không trực tiếp làm đổi độ lớn tốc độ.
Phương pháp và lỗi thường gặp
Vẽ dây, chiều dòng và B trước khi tính; chọn đúng góc, không lấy góc giữa B và pháp tuyến diện tích cho công thức lực dây. Với cân bằng cơ học, đặt lực từ vào sơ đồ lực cùng trọng lực, lực căng, phản lực. Phân biệt dòng điện quy ước với chiều dịch chuyển electron.
Ghi nhớ
Tách hai nhiệm vụ: tính độ lớn bằng công thức, xác định phương chiều bằng quy tắc. Chỉ cộng đại số các cảm ứng từ khi chúng cùng phương; trường hợp chung phải cộng vectơ.
Bảng kiến thức cần nhớ
| Nội dung | Ghi nhớ | Điều kiện |
|---|---|---|
| Dây dẫn | F = BIl sin α | Từ trường đều, dây thẳng |
| Vuông góc | F = BIl | α = 90° |
| Điện tích chuyển động | F = |q|vB sin α | Chiều đổi khi dấu q đổi |
Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1. Tính độ lớn lực từ
Dây dài 0,20 m, I = 3,0 A, đặt vuông góc B = 0,50 T. F = 0,50 × 3,0 × 0,20 = 0,30 N. Nếu góc với B là 30° thì F = 0,15 N.
Ví dụ 2. Xác định chiều bằng hình dung không gian
Dòng điện hướng sang phải, B hướng vào mặt trang. Theo quy tắc bàn tay trái, lực từ hướng lên trên. Đảo chiều dòng điện, giữ nguyên B, lực hướng xuống; đảo đồng thời I và B thì chiều lực giữ nguyên.
Luyện tập và đề ôn liên quan
Tự kiểm tra
Dây mang dòng đặt song song B đều có lực từ bao nhiêu?
Xem đáp án và cách kiểm
F = 0 vì sin α = 0 khi α bằng 0° hoặc 180°.
Sơ đồ tư duy cuối bài
Đọc sơ đồ bằng chữ
- Vẽ trước: Chiều I và B; Góc giữa dây và B.
- Độ lớn: F = BIl sin α; Vuông góc cho lực lớn nhất.
- Chiều: Bàn tay trái; F vuông góc I và B.
- Cân bằng: Thêm trọng lực, lực căng; Không coi lực từ là lực duy nhất.
Ôn tập sau khi học
Ghi nhớ công thức trong điều kiện áp dụng, thử tự giải ví dụ và kiểm tra câu chưa chắc trước khi mở lời giải.
Luyện 60 câu của Bài 15 →